Lý luận văn học, Tài liệu

Giải thích nhận định lý luận văn học về thơ

Đăng vào bởi CTV Thích Văn Học
Giải thích nhận định lý luận văn học về thơ
04
Th4

ThÆ¡ không chỉ là câu chữ, mà là nÆ¡i ngôn từ được chÆ°ng cất đến tận cùng để chạm vào cảm xúc. Má»—i nhận định lý luận là má»™t “chìa khóa” giúp ta mở ra thế giá»›i thi ca – nÆ¡i có cái rõ ràng, có Ä‘iều không thể gọi tên, có những rung Ä‘á»™ng chỉ có thể cảm nhận bằng trái tim. Hiểu thÆ¡ không phải để “giải” hết, mà để đồng Ä‘iệu. Trong bài viết này, Thích Văn hoc – Trạm văn chia sẻ vá»›i bạn má»™t số nhận định văn học hay về thÆ¡ kèm lý giải minh họa. Cùng đọc và tham khảo nhé!

“Thơ là một bức họa để cảm nhận thay vì để ngắm”. (Leonardo Da Vinci)

– TrÆ°á»›c hết, “bức họa để ngắm” gợi đến việc thưởng thức bằng thị giác. Đó là những cái đẹp bề ngoài, có đường nét, màu sắc rõ ràng. NhÆ°ng thÆ¡ lại không tồn tại theo cách trá»±c quan nhÆ° há»™i họa. Dù cÅ©ng có “hình ảnh”, “màu sắc”, “đường nét” qua ngôn từ nhÆ°ng thÆ¡ không dừng lại ở việc “cho thấy”, mà hÆ°á»›ng đến việc “gợi ra”, tức là đánh thức những rung Ä‘á»™ng bên trong người đọc. Vì thế, nếu chỉ “ngắm” thÆ¡ nhÆ° má»™t bức tranh, ta má»›i chạm đến lá»›p vỏ của ngôn từ chứ chÆ°a Ä‘i vào linh hồn của tác phẩm.

– Trong khi đó, “cảm nhận” ở đây chính là sá»± tham dá»± bằng trái tim, bằng ký ức, bằng trải nghiệm cá nhân. Má»™t câu thÆ¡ hay không phải vì nó “đẹp” theo nghÄ©a bề mặt, mà vì nó làm người đọc rung Ä‘á»™ng, liên tưởng, thậm chí ám ảnh. CÅ©ng nhÆ° khi đứng trÆ°á»›c má»™t bức tranh lá»›n, Ä‘iều còn lại không phải là ta thấy gì, mà là ta cảm nhận gì. ThÆ¡ vì thế trở thành má»™t “bức họa tinh thần” nÆ¡i má»—i người đọc tá»± vẽ tiếp bằng cảm xúc của mình.

=> Nhận định của Da Vinci đã gợi mở một cách nhìn sâu sắc về bản chất của thơ ca: thơ không chỉ là cái đẹp hình thức mà hơn hết là thế giới của cảm xúc và chiều sâu tinh thần. 

“Thơ là một tiếng nói ly khai chống lại sự lãng phí từ ngữ và sự thừa thãi điên rồ của chữ in” (Laurena Ferlinghetti)

– Chúng ta đều biết ngôn từ chính là thứ chất liệu cốt yếu của thÆ¡ ca nói riêng, văn học nói chung. Thế nhÆ°ng khi nói “sá»± lãng phí từ ngữ” và “sá»± thừa thãi Ä‘iên rồ của chữ in”, ta hiểu rằng chúng ám chỉ kiểu ngôn ngữ dài dòng, rườm rà, thiếu chọn lọc trong đời sống và má»™t số thể loại văn bản. Trong khi đó, thÆ¡ lại “ly khai” – tức là tách ra và chống lại cách sá»­ dụng ngôn từ ấy. Điều ấy đã nói lên má»™t đặc trÆ°ng cÆ¡ bản của ngôn ngữ thÆ¡: đó là tính cô đọng, hàm súc. 

– ThÆ¡ không chấp nhận sá»± dÆ° thừa, mà luôn hÆ°á»›ng tá»›i việc dùng ít chữ nhất để gợi nhiều ý nghÄ©a nhất. Má»—i từ trong thÆ¡ đều được chắt lọc kỹ lưỡng, mang sức nặng cảm xúc và giá trị biểu đạt cao. Má»™t hình ảnh, má»™t câu thÆ¡ ngắn có thể gợi ra cả má»™t thế giá»›i tâm trạng, mở ra nhiều tầng liên tưởng trong lòng người đọc. Đây cÅ©ng là lý do thÆ¡ thường Ä‘a nghÄ©a, “ý tại ngôn ngoại”. Nếu văn xuôi có thể diá»…n giải, trình bày rõ ràng thì thÆ¡ lại thiên về gợi, về “nén”, về “khoảng trống” để người đọc tá»± cảm nhận và vun đắp nghÄ©a cho thÆ¡.

=> Ý kiến của Ferlinghetti đã nhấn mạnh bản chất tinh luyện của ngôn ngữ thơ ca: thơ là nghệ thuật của sự cô đọng, chống lại mọi sự dư thừa ngôn từ, để từ đó đạt tới sức biểu đạt mạnh mẽ và sâu sắc. Một bài thơ hay không phải vì dài hay nhiều chữ, mà vì mỗi chữ đều “đắt”, đều có khả năng lay động và ám ảnh.

“Thơ có chỗ khả giải, bất khả giải, bất tất giải, giống như hoa dưới nước, trăng trong gương, không cần câu nệ tới dấu tích.” (Tạ Trăn)

– “ThÆ¡ có chá»— khả giải” nghÄ©a là thÆ¡ có những tầng nghÄ©a mà người đọc có thể hiểu được, gắn vá»›i ná»™i dung và cảm xúc cụ thể mà nhà thÆ¡ gá»­i gắm. Tuy nhiên, tính “bất khả giải” cho thấy trong thÆ¡ luôn tồn tại những khoảng mờ, những ý nghÄ©a sâu xa không thể diá»…n đạt trọn vẹn bằng lời mà chỉ có thể cảm nhận bằng trá»±c giác và rung Ä‘á»™ng tâm hồn. Còn “bất tất giải” nhấn mạnh rằng không phải lúc nào người đọc cÅ©ng cần phải phân tích, lý giải đến tận cùng. Bởi lẽ đôi khi, việc cảm nhận vẻ đẹp và dÆ° âm của thÆ¡ đã là đủ.

– Tác giả sá»­ dụng hai hình so sánh đậm tính cổ thi “hoa dÆ°á»›i nÆ°á»›c”, “trăng trong gÆ°Æ¡ng” gợi đến những vẻ đẹp hÆ° ảo, lung linh, có thể nhìn thấy nhÆ°ng không thể nắm bắt. ThÆ¡ cÅ©ng nhÆ° vậy: cái hay của thÆ¡ nằm ở sá»± “gợi” hÆ¡n là “tả”, ở dÆ° vị hÆ¡n là lời nói trá»±c tiếp. Nếu cố gắng “truy đến dấu tích”, bóc tách từng lá»›p nghÄ©a má»™t cách cứng nhắc, người đọc có thể làm mất Ä‘i vẻ đẹp tinh tế vốn có của thi ca.

=> Nhận định của Tạ Trân đã chỉ ra một đặc trưng tinh tế của thơ ca: tính mơ hồ, đa nghĩa và không thể bị giải thích hoàn toàn bằng lý trí. Ý nghĩa của bài thơ không hoàn toàn nằm trên bề mặt câu chữ mà còn ẩn trong cảm nhận của mỗi người. Đọc thơ vì thế không chỉ cần tư duy mà còn cần sự tinh tế của tâm hồn để “cảm” hơn là “giải”.

Tham khảo các bài viết khác tại đây:

Sưu tầm nhận định về cảm xúc, tình cảm trong thơ
Những nhận định văn học đặc sắc về Thơ
Giải thích nhận định Lí luận văn học về thơ (phần 1)

Xem thêm:

CTV Thích Văn Học