Lý luận văn học, Tài liệu

Lí luận văn học về thể loại thơ và áp dụng (P1)

LLVH ve the loai tho

Mỗi bài thơ là một dòng cảm xúc chảy liền mạch: từ nỗi nhớ đến niềm vui, từ day dứt đến bình yên. Cảm xúc trong thơ không đứt đoạn, mà tan ra, lan rộng, thấm vào từng con chữ… Đi tìm mạch cảm xúc của bài thơ là đi tìm trái tim của tác phẩm, nơi ẩn chứa những rung động chân thành nhất của người viết. Thế nhưng, để cảm nhận được mạch cảm xúc ấy, người đọc không chỉ cần đôi mắt để nhìn chữ, mà còn cần một trái tim để lắng nghe. Bởi cảm xúc trong thơ không phô bày ồn ào, mà ẩn mình trong nhịp điệu, hình ảnh, trong từng khoảng lặng giữa những dòng.

Trong phần 1 này, Thích Văn học gửi đến bạn một số tri thức cơ bản về mạch cảm xúc trong tác phẩm thơ, hi vọng sẽ giúp bạn mở ra hành trình hiểu sâu hơn thế giới xúc cảm trong văn học!

1. Mạch cảm xúc là gì?

– Thơ trữ tình thể hiện cảm xúc của nhà thơ trước một đối tượng nào đó. Vì vậy, cảm xúc là yếu tố đầu tiên, quan trọng nhất của thơ trữ tình.

– Mạch cảm xúc là dòng chảy của tình cảm, tâm trạng, cảm hứng nghệ thuật xuyên suốt bài thơ. Nó thể hiện sự vận động nội tâm của chủ thể trữ tình, giúp cho bài thơ có sự thống nhất, liền mạch và giàu sức gợi.

– Xác định mạch cảm xúc là hành trình đi từ trải nghiệm cảm giác → nhận diện tâm trạng → phát hiện sự vận động → khái quát cảm hứng chủ đạo của bài thơ.

2. Vai trò của mạch cảm xúc

– Tạo nên sự liên kết nội dung và hình thức: Mạch cảm xúc dẫn dắt người đọc theo trình tự tâm trạng của tác giả, làm cho cấu trúc bài thơ có tính tự nhiên và hài hòa.

– Biểu hiện chiều sâu tư tưởng – thẩm mỹ: Qua mạch cảm xúc, ta nhận ra quan niệm sống, tình yêu, khát vọng… của nhà thơ.

– Khơi gợi sự đồng cảm: Mạch cảm xúc giúp người đọc đồng điệu với tâm hồn người viết, từ đó cảm nhận được cái “hồn” của tác phẩm.

3. Đặc điểm sự vận động của mạch cảm xúc trong thơ

– Mạch cảm xúc có nhiều cung bậc và sắc thái, chi phối các yếu tố nội dung và hình thức của một bài thơ trữ tình.

– Trong tác phẩm thơ, mạch cảm xúc thường không đứng yên, mà có sự chuyển biến:

– Theo tâm trạng: buồn → vui, nhớ → gặp, đau → hi vọng, tự sự → chiêm nghiệm…

– Theo thời gian, không gian: buổi sáng → chiều, quá khứ → hiện tại,…

– Theo sự thay đổi trong nhận thức và cảm xúc của chủ thể trữ tình: chưa hiểu, chưa đồng cảm → thấu hiểu và đồng cảm,…

4. Phương tiện thể hiện mạch cảm xúc

– Hình ảnh thơ (biểu tượng, ẩn dụ cảm xúc)

– Nhịp điệu, giọng điệu (chuyển từ nhẹ sang dồn dập, từ tha thiết sang lắng đọng)

– Từ ngữ biểu cảm (gợi cảm xúc, cảm giác, liên tưởng)

– Cấu trúc bài thơ (thường là hành trình cảm xúc – mở ra, phát triển, lắng lại, chiêm nghiệm)

5. Cách xác định mạch cảm xúc trong bài thơ

– Bước 1: Đọc toàn bộ bài thơ và xác định chủ thể trữ tình

  • Tìm xem “ai” đang bộc lộ cảm xúc?
  • Khơi gợi những ấn tượng đầu tiên về giọng điệu, âm hưởng của bài thơ

– Bước 2: Xác định điểm xuất phát của cảm xúc

Trả lời các câu hỏi:

  • Tác giả/Nhân vật trữ tình đã nghe thấy/nhìn thấy/nhớ tới điều gì?
  • Cảm xúc đầu tiên của tác giả/nhân vật trữ tình trong hoàn cảnh đó là gì? (vui, buồn, ngỡ ngàng, tự hào, xót xa,…)

– Bước 3: Theo dõi sự biến chuyển của cảm xúc

  • Xác định các hình ảnh, từ ngữ, nhịp điệu hoặc giọng điệu chuyển tiếp (VD: “bỗng”, “chợt”, “nhưng”, “rồi”) – đó là những điểm cho thấy cảm xúc thay đổi.
  • Xem cảm xúc biến chuyển ra sao từ đầu đến cuối bài: tăng hay giảm, có phức tạp hay không,…

– Bước 4: Khái quát lại mạch cảm xúc toàn bài và liên hệ mở rộng

  • Kết thúc của một bài thơ/đoạn thơ thường là cảm xúc chủ đạo – những rung động tinh tế nhất được nhà thơ cô đọng. Những cảm xúc ấy cần được khái quát theo trình tự: Bắt đầu – Biến chuyển – Kết đọng lại
  • Liên hệ bản thân, nêu lên bài học thông điệp mà nhà thơ gửi gắm qua dòng chảy cảm xúc ấy.

6. Ví dụ minh họa

Mạch cảm xúc trong bài thơ “Tình cha” của Cao Giang Nam

(1) Thời gian đốm bạc mái tóc cha

Ngồi tựa mái hiên mỗi chiều tà

Xa xăm cha nghĩ quầng đồi mắt

Vất vả đời cha những lo toan.

(2) Mới đó giờ đây những hư hao

Vầng trán vết nhăn tự thuở nào

Vất vả gian lao đời cha đã

Mong mỏi cho đời con lớn khôn,

(3) Làm sao xóa những công gian khó

Chẳng thể nào quên bóng dáng cha

Mai này dù ở nơi xa đó

Con nhớ về cha nỗi nhọc nhằn!

(4) Cuộc sống hương quê nơi cơ cực

Nhưng lòng ấm áp những yên vui,

Tình cha cao cả hơn ngọn núi

Rộng lớn bao la hơn biển xanh,

(5) Tôi gọi tiếng lòng tôi cũng gọi

Cao rộng tình cha tiếng yêu thương.

Mạch cảm xúc trong bài thơ “Tình cha” của Cao Giang Nam

1. Khởi nguồn cảm xúc – Nỗi xúc động khi ngắm nhìn bóng dáng cha

– Từ hình ảnh cha “ngồi tựa mái hiên mỗi chiều tà”, cảm xúc của người con khởi lên bằng sự quan sát đầy thương cảm.

– Các chi tiết “đốm bạc mái tóc”, “vầng trán vết nhăn”, “đôi mắt xa xăm” → biểu tượng cho thời gian, sự hi sinh, nỗi lo toan của cha.

→ Cảm xúc: Xót xa, thấu hiểu, biết ơn.

→ Mạch cảm xúc mở đầu bằng sự rung động chân thành của người con khi nhận ra sự tàn phai của cha theo năm tháng.

2. Sự tri ân thành kính, thấu hiểu công lao và sự hi sinh của cha

– Người con nhận ra những hy sinh thầm lặng, những mong mỏi và lo toan của cha: “Vất vả gian lao đời cha đã/Mong mỏi cho đời con lớn khôn.”

– Cảm xúc chuyển từ thương kính ở hiện tại sang nhớ nhung và day dứt hướng về tương lai: “Làm sao xóa những công gian khó/…/Con nhớ về cha nỗi nhọc nhằn!”

→ Cảm xúc chuyển từ “nhìn thấy” đến “thấu hiểu”.

→ Mạch cảm xúc được đẩy lên đỉnh cao rồi từ từ dịu xuống, lắng đọng, thể hiện tình cảm bền lâu.

3. Kết lại và mở rộng: Từ nỗi niềm nhớ thương riêng đến sự ngợi ca, tôn vinh tình cha thiêng liêng, cao cả.

– “Tình cha cao cả hơn ngọn núi / Rộng lớn bao la hơn biển xanh” → cảm xúc được nâng lên tầm khái quát, ngợi ca.

– Tình cảm riêng tư hòa vào cảm hứng nhân văn phổ quát: tình phụ tử là giá trị vĩnh hằng của đời sống.

→ Mạch cảm xúc từ cụ thể đến khái quát, từ riêng đến chung, tạo nên kết thúc ấm áp và thiêng liêng.

Mạch cảm xúc trong bài thơ “Tình cha” vận động tự nhiên, chân thành, sâu lắng, đi từ quan sát → xúc động → tri ân → ngợi ca. Qua đó, tác giả – cũng chính là người con – thể hiện lòng biết ơn vô hạn và tình yêu thương thiêng liêng dành cho người cha, gợi lên trong lòng người đọc niềm xúc động và đồng cảm sâu sắc.

Tham khảo bài viết khác tại đây:

Lí luận văn học: Nhân vật trong tác phẩm tự sự

Xem thêm: