Lý luận văn học, Tài liệu

Lí luận văn học về thể loại truyện và áp dụng (P2)

Đăng vào bởi Thủy Nguyá»…n
LLVH ve truyen va the loai truyen p2
17
Th12

Trong mỗi tác phẩm tự sự, cốt truyện và tình huống truyện chính là “bộ khung” và “điểm nhấn” tạo nên sức sống cho câu chuyện. Cốt truyện dẫn dắt dòng chảy sự kiện, còn tình huống truyện mở ra khoảnh khắc nơi tính cách nhân vật và tư tưởng nghệ thuật được bộc lộ rõ nhất. Hiểu hai yếu tố này không chỉ giúp ta đọc đúng câu chuyện, mà còn hiểu được ý đồ của người viết.

Ở bài viết này, hãy cùng Thích Văn học văn bồi dưỡng tri thức lý luận về hai yếu tố này để hành trình khám phá và cảm thụ văn học thêm phần thú vị nhé!

1. Cốt truyện

– Khái niệm: Cốt truyện là chuá»—i các sá»± kiện có mối quan hệ nhân quả hoặc quan hệ bá»™c lá»™ ý nghÄ©a, có mở đầu và có kết thúc. 

– Vai trò: Cốt truyện có vai trò quan trọng trong việc thể hiện các xung Ä‘á»™t xã há»™i, bá»™c lá»™ tính cách nhân vật, kể lại lịch sá»­ cuá»™c đời nhân vật, thể hiện tÆ° tưởng của tác giả.

– Cấu trúc: Trong tác phẩm tá»± sá»±, cốt truyện thường bao gồm 5 thành phần:

  • Giá»›i thiệu 
  • Thắt nút 
  • Phát triển
  • Cởi nút 
  • Kết thúc.

– Phân loại:

  • Cốt truyện Ä‘Æ¡n tuyến: 
    • Là loại cốt truyện chỉ tập trung vào má»™t mạch truyện chính, vá»›i má»™t nhóm nhân vật chính và má»™t tuyến tình tiết chính. 
    • Cốt truyện Ä‘Æ¡n tuyến thường diá»…n ra theo má»™t trình tá»± tuyến tính, từ đầu đến cuối, từ quá khứ đến hiện tại, từ nguyên nhân đến kết quả.

Ví dụ: Các truyện cổ tích dân gian nhÆ° “Tấm Cám”, “Cây khế”, “Sọ Dừa”,… đều có cốt truyện Ä‘Æ¡n tuyến.

  • Cốt truyện Ä‘a tuyến:
    • Là loại cốt truyện có nhiều mạch truyện song song, vá»›i nhiều nhóm nhân vật và nhiều tuyến tình tiết. 
    • Các mạch truyện này có thể Ä‘á»™c lập hoặc có mối liên hệ vá»›i nhau.

Ví dụ: Truyện ngắn “Chí Phèo” của nhà văn Nam Cao có cốt truyện đa tuyến: Nhân vật đang ở hiện tại nhớ lại, sống lại những kí ức trong quá khứ rồi lại trở về hiện tại.

  • Má»™t số kiểu cốt truyện khác: cốt truyện tâm lý, cốt truyện hồi cố, cốt truyện lồng ghép,...

2. Tình huống truyện

– Khái niệm: Tình huống truyện là những sá»± kiện đặc biệt của đời sống được xây dá»±ng theo lối lạ hóa. Đó chính là môi trường, hoàn cảnh để nhân vật chính xuất hiện và hành Ä‘á»™ng, tạo nên mối quan hệ giữa nhân vật này vá»›i nhân vật khác.

- Vai trò: Tình huống truyện giúp thúc đẩy cốt truyện phát triển. Đó chính là môi trường, hoàn cảnh để nhân vật chính xuất hiện và hành động, từ đó bộc lộ rõ tâm trạng, tính cách hay thân phận. Đồng thời, tình huống truyện cũng góp phần thể hiện sâu sắc tư tưởng, chủ để của tác phẩm.

– Phân loại: Tình huống tâm lí, tình huống hành Ä‘á»™ng, tình huống nhận thức.

  • Tình huống tâm lí: Đây là tình huống khi diá»…n ra giúp làm sáng tỏ đặc Ä‘iểm tâm lí của nhân vật.

Ví dụ: Trong truyện ngắn “Làng”, nhà văn Kim Lân đã xây dựng tình huống ông Hai nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc. Tình huống ấy đẩy nhân vật vào khủng hoảng nội tâm sâu sắc, qua đó Kim Lân khắc họa chân thực diễn biến tâm trạng của người nông dân yêu nước: từ đau đớn, tủi hổ đến kiên quyết đứng về phía cách mạng. Từ đây, tình huống làm nổi bật chủ đề: tình yêu làng gắn liền với lòng yêu nước.

  • Tình huống hành Ä‘á»™ng: Tình huống hành Ä‘á»™ng giúp bá»™c lá»™ diá»…n biến hành Ä‘á»™ng qua đó làm rõ nét tính cách nhân vật.

Ví dụ: Trong tác phẩm “Những ngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê, nhân vật Phương Định bị đặt vào tính huống phải phá quả bom chưa nổ. Tình huống căng thẳng, hiểm nguy ấy đã làm nổi bật vẻ đẹp dũng cảm, kiên cường và giàu trách nhiệm của các nữ thanh niên xung phong, đồng thời thể hiện rõ chủ đề ca ngợi chủ nghĩa anh hùng thời chống Mỹ.

  • Tình huống nhận thức: Đây là tình huống không nhằm miêu tả hành Ä‘á»™ng hay tâm lí mà thông qua đây nhà văn giúp nhân vật hiểu ra quy luật cuá»™c sống.

Ví dụ: Trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của nhà văn Nguyá»…n Minh Châu, tình huống nhận thức xảy ra khi nhân vật Phùng chứng kiến cảnh người đàn bà bị chồng đánh, rồi nghe lời tâm sá»± của chị. Nhờ tình huống ấy, Phùng nhận ra rằng cuá»™c sống không Ä‘Æ¡n giản nhÆ° những gì anh nhìn thấy qua ống kính và hạnh phúc – khổ Ä‘au luôn chứa những nghịch lí khó giải thích. Đây chính là “cú hích” nhận thức để anh thay đổi cách nhìn về con người và nghệ thuật.

 3. Mối quan hệ giữa cốt truyện và tình huống truyện

– Tình huống truyện là hạt nhân tạo nên cốt truyện, còn cốt truyện là sá»± triển khai và phát triển tình huống đó. 

– Tình huống mang tính Ä‘iểm sáng, gợi mở tÆ° tưởng, còn cốt truyện mang tính tổ chức, xây dá»±ng tiến trình nghệ thuật. 

– Hai yếu tố này kết hợp chặt chẽ để khắc họa nhân vật, bá»™c lá»™ chủ đề và tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm tá»± sá»±.

Tham khảo bài viết khác tại đây:

Lí luận văn học về thể loại thơ và áp dụng (P1)

Xem thêm:

Thủy Nguyễn