Kỹ năng làm bài, Tri thức Ngữ văn

Tổng hợp kiến thức và những lưu ý khi đọc – hiểu thể loại thơ

Tong hop kien thuc va luu y doc hieu tho

TỔNG HỢP KIẾN THỨC & NHỮNG LƯU Ý KHI ĐỌC – HIỂU THỂ LOẠI THƠ

Để đọc – hiểu tốt các văn bản thơ, các bạn học sinh cần nắm được các kiến thức về thể loại. Cùng với đó, việc hiểu được cách trả lời các câu hỏi đề yêu cầu sẽ giúp các bạn không mất điểm đáng tiếc ở phần Đọc – hiểu.

Thích Văn học gửi đến bạn Kiến thức tổng hợp về thể loại Thơ cũng như lưu ý khi đọc hiểu, ví dụ minh hoạ. Cùng tham khảo nhé! 

Tổng hợp các kiến thức thể loại

1. Nhân vật trữ tình: là người trực tiếp cảm nhận và bày tỏ niềm rung động, cảm xúc trước một khung cảnh hoặc sự tình nào đó.

2. Ngôn ngữ thơ: cô đọng, hàm súc, giàu nhịp điệu, thiên về khơi gợi. Âm thanh, nhịp điệu của từ ngữ cũng góp phần thể hiện tâm tư, tình cảm của nhà thơ.

3. Vần, nhịp:

– Vần giúp tạo nhạc điệu, sự hài hòa trong thơ. Bao gồm: vần chân (vần được gieo cuối dòng thơ), vần lưng (vần được gieo ở giữa dòng thơ)

– Nhịp là những điểm ngừng, chỗ ngắt được phân bố hợp lý theo mạch cảm xúc.  Nhịp giúp tạo tính nhạc, thể hiện cảm xúc.

4. Mạch cảm xúc: là sự vận động của cảm xúc trong bài thơ.

5. Cảm hứng chủ đạo: là trạng thái tình cảm, cảm xúc chủ yếu chi phối quá trình sáng tạo và thể hiện xuyên suốt tác phẩm, gắn với tư tưởng. 

6. Hình ảnh thơ: các sự vật, hiện tượng đời sống được tái tạo cụ thể, sống động bằng ngôn từ. Hình ảnh thơ có khả năng khơi dậy ấn tượng về thị giác, chiều sâu ý nghĩa. Đó có thể là hình ảnh con người, cảnh vật thiên nhiên,…

Những lưu ý khi làm phần đọc – hiểu

Cách trả lời một số câu hỏi đọc hiểu:

1. Căn cứ xác định thể thơ: 

– Căn cứ vào số chữ của mỗi dòng thơ. 

– Căn cứ vào cách gieo vần, nhịp thơ. 

2. Cách xác định chủ thể trữ tình: 

– Sử dụng các đại từ chỉ ngôi thứ nhất như “tôi”, “ta”,…

– Nhập vai vào một nhân vật nào đó (đồ vật, người,…)

3. Xác định phương thức biểu đạt: Biểu cảm thường là phương thức biểu đạt chính. Ngoài ra còn có thể là: biểu cảm kết hợp với tự sự, miêu tả (cần căn cứ vào nội dung để trả lời)

4. Trình bày cách hiểu về câu thơ:

– Giải thích những từ ngữ quan trọng.

– Nêu cách hiểu về nghĩa đen, nghĩa bóng của câu thơ. 

– Qua câu thơ, em hiểu gì về tình cảm, cảm xúc của nhà thơ và thông điệp được gửi gắm.

Để hiểu được nội dung câu thơ, cần căn cứ vào: 

– Các hình ảnh, từ ngữ đặc biệt.

– Bối cảnh tác giả viết bài thơ (nếu có).

5. Nhận xét về tình cảm, cảm xúc của tác giả:

– Nêu những tình cảm, cảm xúc tác giả đã thể hiện (cần dựa vào các từ ngữ thể hiện cảm xúc trong bài thơ → gọi tên cảm xúc)

– Nhận xét: đây là tình cảm phù hợp với bối cảnh/ chân thành/thể hiện tấm lòng của một người…/…

– Vai trò:

  • Giúp cho bài thơ trở nên xúc động, tạo dư âm,…
  • Bồi đắp cho người đọc những tình cảm tốt đẹp; hiểu về thông điệp của bài thơ (nêu tình cảm, thông điệp của bài thơ)

Ví dụ minh họa

BÀI THƠ “LỜI NGƯỜI LIỆT SĨ DẶN CON” (BẾ KIẾN QUỐC)

Lớn lên nhé, con ơi,

lớn như một cái cây tắm đầy ánh sáng.

Khi ngã xuống, vẫy bàn tay dũng cảm,

cha đã đổi về ánh sáng ấy cho con.

Lớn lên nhé, con ơi,

lớn như một cánh chim giữa bầu trời trong sạch.

Khi ngã xuống, cha nằm ngửa mặt

và mỉm cười: – Bầu trời giành cho con!

Lớn lên nhé, con ơi,

và đừng hỏi: Cha còn hay mất?

Cha vẫn sống trong lòng mọi người.

Cha vẫn sống trong ánh sáng, bầu trời.

Hãy lớn lên, con ơi,

làm cánh chim bay cao, làm thân cây mọc thẳng,

làm một người biết ước mơ và có lòng dũng cảm,

dưới ánh sáng, bầu trời

mà cha đã đổi về. Hãy lớn lên, con ơi!

Hãy lớn lên, lớn lên.

Và đừng hỏi: Cha còn hay mất?

Cha sống mãi trong lòng mọi người.

Cha sống mãi trong ánh sáng, bầu trời.

Bầu trời và ánh sáng,

Con phải biết hưởng cho xứng đáng

Phải làm chim bay cao, phải làm cây mọc thẳng

Phải lo âu giữ gìn.

Hãy lớn lên, con ơi, lớn lên!…

                                                                       (Bế Kiến Quốc, Thơ tạp chí văn nghệ quân đội, NXB Quân đội, 1981, tr.95-96)

Ví dụ một số câu hỏi đọc hiểu: 

Câu 1: Bài thơ được viết theo thể thơ nào? Chỉ ra dấu hiệu để xác định thể thơ.

Gợi ý:

– Thể thơ của bài thơ: Tự do.

– Dấu hiệu hình thức: 

  • Số chữ ở các dòng thơ không bằng nhau, không hạn định số dòng trong một bài.
  •  Không bị ràng buộc bởi các quy tắc về niêm, luật, vần.

Câu 2: Nêu chủ đề của bài thơ. Em dựa vào đâu để xác định được chủ đề của bài thơ?

Gợi ý:

– Chủ đề của bài thơ là:

  • Tình yêu thương, sự hi sinh vô bờ bến của người cha dành cho con.
  • Niềm hi vọng về tương lai tươi sáng của con.

– Những căn cứ để xác định:

  • Nhan đề: “Lời người liệt sĩ dặn con” cho thấy tình yêu thương gói trọn trong lời dặn dò, niềm hi vọng được gửi từ thế hệ trước đến thế hệ sau.
  • Hình ảnh, từ ngữ: những từ ngữ thể hiện sự hi vọng (“hãy…”, “phải biết”, “phải làm”); những hình ảnh thể hiện mong muốn về cuộc đời tươi sáng (cánh chim, cây tắm ánh sáng,…)
  • Giọng thơ: ân cần, tha thiết (cách nói “…con ơi!”,…)

Câu 3: Em hiểu như thế nào về hai câu thơ:

Hãy lớn lên, con ơi,

làm cánh chim bay cao, làm thân cây mọc thẳng,

Gợi ý: 

– Hình ảnh “cánh chim bay cao” – tượng trưng cho việc theo đuổi những ước mơ, hoài bão. Hình ảnh “thân cây mọc thẳng” – tượng trưng cho sự mạnh mẽ, kiên định vững vàng. 

– Từ những hình ảnh thiên nhiên, ta thấy hai câu thơ là lời nhắn nhủ, dặn dò mà người cha muốn gửi đến con. Cha mong con nỗ lực để chinh phục những hoài bão, luôn vững vàng trước thử thách.

– Qua đó, ta thấy hình ảnh một người cha yêu thương con, mong muốn những điều tốt đẹp nhất đến với con. 

Tham khảo các bài viết liên quan tại đây:

Kiến thức thể loại: Những lưu ý khi phân tích một tác phẩm kịch

Kiến thức về Sử thi và cách áp dụng trong đoạn Nghị luận văn học

Xem thêm: