Tác Phẩm, Tri thức Ngữ văn

Tổng hợp Ä‘iển cố, Ä‘iển tích nổi bật trong “Truyện Kiều”

Đăng vào bởi Thủy Nguyá»…n
Tổng hợp điển cố, điển tích nổi bật trong "Truyện Kiều"
11
Th10

Giáo sư Trần Đình Sử đã từng nói: “Điển cố là một trong những biện pháp tu từ cơ bản của văn chương cổ điển”. Thật vậy, trong mỗi tác phẩm văn học hay bài viết, việc sử dụng điển cố, điển tích không chỉ làm ngôn ngữ thêm phong phú mà còn tạo chiều sâu cho nội dung, khiến người đọc dễ dàng cảm nhận và đồng cảm. Ở bài viết này, Thích Văn học tổng hợp những điển tích, điển cố tiêu biểu trong kiệt tác “Truyện Kiều” của Nguyễn Du. Các bạn cùng khám phá với chúng mình nhé!

1. Tố Nga

Tố Nga: Tố là trắng. Nga là đẹp. Bài Nguyệt phú của Tạ Trang có lời chú: “Thường Nga thiết dược bôn nguyệt; nguyệt sắc bạch, cố vân Tố Nga” (Thường Nga lấy trá»™m thuốc tiên, thoát lên cung trăng; mặt trăng sắc trắng cho nên nói là Tố Nga). “Thần Tiên truyện” chép rằng: Thường Nga là vợ Hậu Nghệ. Hậu Nghệ xin thuốc trường sanh của bà Tây VÆ°Æ¡ng Mẫu. Hậu Nghệ là người tính tình không tốt, hay làm việc phản bạn, Thường Nga khuyên chồng mãi mà không được. Nàng giận thừa cÆ¡ uống trá»™m thuốc tiên và bay lên cung trăng. Lại có truyền thuyết nói rằng vua Đường Minh Hoàng (tức Đường Huyền Tông) lên chÆ¡i nguyệt Ä‘iện thấy có mười người con gái mặc toàn trắng và cưỡi hạc trắng múa hát; cho nên nhà vua dùng chữ Tố Nga để chỉ mặt trăng và cÅ©ng để chỉ người con gái đẹp.

Mai cốt cách là thân hình mảnh mai, yếu Ä‘uối nhÆ° cây mai. Đây là quan niệm của người xÆ°a, người con gái được coi là đẹp phải có thân mình ẻo lả mảnh mai nhÆ° thế. Điển hình cho người đẹp “mai cốt cách” là nàng Mai Phi, má»™t người phi sủng ái của vua Đường Huyền Tông khi ông chÆ°a có nàng DÆ°Æ¡ng Quý Phi

Mai Phi tên thận là Giang Thái Tần, chào đời và lớn lên ở Mai Hoa thôn. Nàng được Thái giám Cao Lực Sĩ tuyển chọn vào cung dâng cho vua Đường Huyền Tông. Nàng có nhan sắc diễm lệ và thân hình mảnh dẻ gió thổi cũng bay Hơn nữa, nàng rất yêu thích hoa mai nên được nhà vua đặt là Mai Phi

Vào cung, Mai Phi đã được vua Đường Huyền Tông sủng ái rất mực một thờị Đến khi nhà vua có được Dương Quý Phi thì Mai Phi bị thất sủng. Nàng sầu khổ lâm bệnh và cuối cùng chết đi như một cành hoa mai héo hắt.

Cùng mẫu người “mai cốt cách” nhÆ° Mai Phi còn có Đào Hoa Nữ trong bài thÆ¡ của Thôi Há»™, nàng Thôi Oanh Oanh trong Tây SÆ°Æ¡ng Ký và nàng Lâm Đại Ngọc trong Hồng Lâu Má»™ng

Loại phụ nữ nhÆ° thế chỉ là má»™t loại hoa quý để cắm trong bình cho người khác thưởng thức chứ không thể là mẫu người làm vợ lý tưởng được. Tại sao Vì thân thể họ nhuyển nhược, mềm yếu quá có làm nên chuyện gì đâu Nhất nhất chuyện gì họ cÅ©ng đều trông cậy vào người khác mà thôi. Và mẫu người nhÆ° thế thường là “hồng nhan bạc phận”, sá»›m bị yểu vọng chứ không thể trường thọ được.

2. Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang

Cổ tÆ°á»›ng thÆ° nói: “Diện nhÆ° mãn nguyệt, mi nhược ngoạ tàm”; nghÄ©a là mặt nhÆ° trăng tròn, lông mày nhÆ° con tằm nằm ngang. Đây là má»™t cách tả Æ°á»›c lệ của người xÆ°a về Ä‘oan trang của người phụ nữ.

CÅ©ng sách Cổ tÆ°á»›ng thi còn ghi: “Diện nhÆ° mãn nguyệt, thanh tú nhi thần thái xạ nhân gia vi chi chiêu hà chí diện, nam chủ công hầu tÆ°á»›ng, nữ chủ hậu phi phu nhân”. (Mặt nhÆ° trăng rằm thanh tú, tinh thần rá»±c rỡ sáng sủa gọi là cái mặt của ráng trời buổi sá»›m, con trai công hầu, con gái hậu phi, phu nhân).

Người phụ nữ được cái tướng như thế là tốt, đoan trang hiền thục mà lại phúc hậu; có thể yên tâm là có một cuộc đời an nhàn. Vạn nhất, nếu sống trong một xã hội tao loạn, có vì gia biến hay một hoàn cảnh đặc biệt nào đó mà phải lưu lạc bèo dạt hoa trôi thì cũng chỉ là nhất thời mà thôi. Và cuộc sống cũng không quá lao đao lận đận như phần đông ca nhi, kỹ nữ khác.

Câu chuyện sau đây có thể chứng minh được cho điều đó: Lý Sư Sư là một kỹ nữ danh tiếng ở kinh đô Khai Phong đời vua Tống Huy Tông. Mặt mày đầy đặn phương phi, tánh tình ôn nhu hoài thuận. Tuy là kỹ nữ nhưng rất chững chạc đoan trang.

Khách hàng chơi vặn mặc thảy đều tỏ ý tiếc cho nàng. Ai ai cũng nghĩ có lẽ nàng xuất thân con nhà đường hoàng nhưng vì một hoàn cảnh gì đó mà phải đem thân vào chốn kỹ viện. Do đó, tuy là kỹ nữ nhưng Lý Sư Sư rất được khách hào hoa tôn trọng.

Tiếng tăm nàng đến tai Huy Tông hoàng đế khiến nhà vua trẻ tuổi, đa tình này cũng háo hức muốn gặp nàng. Một hôm Huy Tông Hoàng đế cải dạng thường dân đến kỹ viện tìm nàng.

Lần đầu tiên gặp gỡ, Huy Tông cứ nghĩ rằng Lý Sư Sư cũng chỉ là một kỹ nữ như bao nhiêu kỹ nữ khác nên Hoàng Đế tỏ ra suồng sã với nàng. Lý Sư Sư liền bỏ đi, không tiếp. Nhà vua cho thị vệ chạy theo rỉ tai nàng, bảo cho nàng biết ông chính là đương kim Hoàng Đế. Dù biết là Hoàng Đế nhưng Lý Sư Sư cũng mặc, nhất định không thèm tiếp một người thô tục, có cũ chỉ khiếm nhã. Tống Huy Hoàng đế đành phải chịu thua kỹ nữ Lý Sư Sư và ra về.

Về sau nhà vua phải mất một thời gian khá lâu dài mới chinh phục lại được cảm tình của nàng kỹ nữ họ Lý ấy Rồi nhà vua cho triệu nàng vào cung.

3. Tựa cửa hôm mai

Người tá»±a cá»­a hôm mai là người mẹ. Sở dÄ© có nghÄ©a ấy là do chữ trong sách “Quốc Sách” Bà mẹ VÆ°Æ¡ng Tôn Giả báo rằng:

“Nhữ triêu xuất nhi vãn lai, tắc ngô á»· môn nhi vọng; má»™ xuất nhi bất hoàn, tắc ngô á»· lÆ° nhi vọng” nghÄ©a là: “Mày sá»›m Ä‘i chiều về, ta đứng tá»±a cá»­a mà mong; mày chiều Ä‘i mà không về, ta đứng tá»±a cổng mà mong…”

Do đó, nên sau trong văn chÆ°Æ¡ng, người ta thường dùng chữ “á»· môn, á»· lÆ°” (tá»±a cá»­a, tá»±a cổng) để chỉ sá»± cha mẹ mong con. Điển tích thì nói riêng về người mẹ, nhÆ°ng dùng rá»™ng ra người “á»· môn, á»· lÆ°” (tức người tá»±a cá»­a, tá»±a cổng mong buổi sá»›m buổi chiều) chỉ gồm cả cha mẹ. Sở dÄ© có chữ “hôm mai” Ä‘i theo chữ “tá»±a cá»­a” là vì mẹ VÆ°Æ¡ng Tôn Giả có nói đến việc con Ä‘i buổi mai và buổi chiều (triêu xuất, má»™ xuất).

“Xót người tá»±a cá»­a hôm mai” tức là Kiều tỏ lòng thÆ°Æ¡ng nhá»› cha mẹ.

4. Sân Lai

“Sân Lai” tức sân nhà ông Lão Lai, người đời nhà Châu, có tiếng là con chí hiếu. Ông tuổi gần 70 mà cha mẹ vẫn còn. Nhà nghèo, ông vất vả cày cấy để nuôi cha mẹ. Để cha mẹ giải buồn, vào những buổi chiều, ông mặc áo năm sắc múa hát ở trÆ°á»›c sân; có lúc giả vờ té để cha mẹ cười vui.

“Sân Lai” nghÄ©a bóng chỉ sân nhà cha mẹ tức là nhà mình nhÆ° nhà cha mẹ của Kiều nay đã xa cách lâu ngày, trải qua bao thời gian năm tháng (cách mấy nắng mÆ°a)

5. Gốc tử

“Gốc tá»­” là gốc cây tá»­ (cây thị). Nông thôn Trung Hoa xÆ°a thường trồng cây dâu (tang hay phần) và cây thị (tủ) nên có từ “tá»­ phần” hay “phần tá»­” hoặc “tang tá»­” hoặc “tá»­ hÆ°Æ¡ng”, “tá»­ lý”… cÅ©ng nhÆ° nÆ°á»›c ta thường dùng chữ “luỹ tre” hay “luỹ tre xanh” làm tiêu biểu cho quê hÆ°Æ¡ng.

Có người bảo rằng gốc tá»­ ở đây chỉ người cha. Nói thế là sai. NGười ta thường gọi cha – con là Kiều tá»­, ví cha vá»›i cây Kiều, ví con vá»›i cây tá»­.

“Có khi gốc tá»­ đã vừa người ôm”: ý chỉ gốc tá»­ đã lá»›n vừa má»™t người ôm, ý nói cây tá»­ đã lá»›n lắm (vì Kiều xa cách quê hÆ°Æ¡ng đã lâu), Kiều nhá»› nhà, nhá»› làng, nhá»› đến cả cây tá»­ nên có phỏng Ä‘oán nhÆ° vậy.

6. Keo loan

Keo loan là thứ keo được pha từ máu chim loan để nối dây cung, dây đàn. Đến với tác phẩm của Nguyễn Du, bằng sáng tạo của đại thi hào, keo loan trở thành thứ keo gắn kết tơ duyên, tình cảm: Kiều muốn nói với em hãy thay mình kết duyên với chàng Kim.

7. Giấc hòe

Trong “Nam Kha ký thuật” của Lý Công Tá đời nhà Đường, có kể chuyện Thuần Vu Phần nằm má»™ng thấy mình đến nÆ°á»›c Hoè an. Thuần được vua nÆ°á»›c này cho vào bái yết. Thấy Thuần tÆ°á»›ng mạo Khôi vÄ© nên gả công chúa, phong làm phò mã và cho ra quận Nam Kha vá»›i chức Thái Thú, cai trị má»™t miền.

Đương lúc vợ chồng Thuần sống cuộc đời vương giả cực kỳ sung sướng thì bỗng có giặc kéo đến vây đánh quận Nam Kha. Thuần đem quân chống cự. Giặc đông, thế mạnh, Thuần thua chạy. Quân giặc bao vây, phá thành. Vợ Thuần chết trong loạn quân.

Thuần Vu Phần Ä‘á»™c thân trở về kinh, tâu lại vua cha. Nhà Vua cho Thuần là kẻ hèn nhát, bất tài lại nghi Thuần hàng giặc nên tÆ°á»›c hết phẩm hàm, Ä‘uổi về làm thứ dân. Thuần oan ức vừa tủi nhục, khóc lóc bi thÆ°Æ¡ng… Vừa lúc ấy, Thuần chợt tỉnh dậy, thấy mình Ä‘Æ°Æ¡ng nằm ngủ dÆ°á»›i gốc cây Hoè, trên đầu má»™t cành cây chÄ©a về phía Nam. Cạnh Thuần còn có má»™t ổ kiến lá»›n. Bầy kín kéo hàng đàn hàng lÅ© trèo lên cây Hoè.

Cũng có sách chép:

Đời nhà Đường có một nho sinh họ Lữ đi thi không đỗ. Trở về dọc đường vừa buồn vừa đói nên ghé vào một nhà chùa con bên cạnh khu rừng, xin cơm đỡ lòng. Chùa nghèo, nhà sư nấu kê đãi khách.

Vì mệt mỏi nên họ Lữ nằm má»™t lúc thì ngủ khò. Chàng thấy mình thi Ä‘á»—, được chức to lại được nhà vua gả công chúa, phong làm phò mã và cho Ä‘i trấn nhậm má»™t nÆ¡i. Thá»±c là vinh quang, phú quý không ai bằng. NhÆ°ng khi trên đường Ä‘i phó nhậm, chẳng may giữa đường gặp giặc đổ đến đánh. Lữ chống cá»± không lại. Lính há»™ vệ bị giết, xe cá»™ bị đập phá tan tành. Vợ chồng Lữ trốn chạy nhÆ°ng bị giặc thá»™p cổ, Ä‘Æ°a gÆ°Æ¡m lên định thọc huyết… Lữ kinh hoảng kêu lên má»™t tiếng, giật mình tỉnh dậy, giữa lúc nồi kê chÆ°a chín.

Sách “Chẫm trung ký” đời nhà Đường chép có khác: Có chàng thÆ° sinh họ LÆ° má»™t hôm vào quán gặp má»™t cụ già xÆ°ng là tiên. Trong khi chuyện trò, họ LÆ° phàn nàn đời mình sao nghèo khổ quá. Cụ già liền Ä‘Æ°a cho chàng má»™t cái gối để đối đầu. Giữa lúc ấy, chủ quán Ä‘Æ°Æ¡ng nấu kê. LÆ° nằm gối chờ kê chín bá»—ng ngủ thiếp Ä‘i. LÆ° má»™ng thấy mình thi Ä‘á»— tiến sÄ© làm quan Tiết Ä‘á»™ sứ, có vợ giàu đẹp lại dẹp được giặc, được vua phong đến chức Tể tÆ°á»›ng. Thời gian 10 năm, LÆ° sinh năm người con đều làm quan. LÆ° sống đến 80 tuổi má»›i chết… Chợt tỉnh dậy, chủ quán nấu kê chÆ°a chín.

“Kê vàng” tên chữ là gạo “hoàng lÆ°Æ¡ng”, má»™t thứ ngÅ© cốc nhỏ nhÆ° cát màu vàng. Nhà nghèo bên Trung Hoa xÆ°a dùng kê để ăn thay gạo. Cổ văn Việt Nam thường dùng Ä‘iển tích: giấc hòe, giấc Nam Kha, giấc kê vàng, giấc hoàng lÆ°Æ¡ng… để chỉ sá»± công danh phú quý của người đời chẳng khác nào nhÆ° má»™t giấc má»™ng!

“Đèn thông khêu cạn giấc hòe chÆ°a an”

(Bích Câu kỳ ngá»™ – Vô Danh)

“Giấc Nam Kha khéo bất bình 

Bừng con mắt dậy thấy mình tay không”

(Cung oán ngâm khúc – Nguyá»…n Gia Thiều)

“Giấc má»™ng Nam Kha khéo chập chờn 

Giữa trời riêng má»™t cảnh giang sÆ¡n”

(Tát nÆ°á»›c – Trần Tế XÆ°Æ¡ng)

Trong Truyện Kiều, Ä‘oạn tả Kiều bị hai tên tay sai của Hoạn ThÆ° là Khuyển, Ưng đánh thuốc mê, đốt nhà, bắt Ä‘em về huyện Vô Tích, Kiều mê man, có câu: “Vá»±c nàng tạm xuống môn phòng Hãy còn thiêm thiêm giấc nồng chÆ°a phai Hoàng lÆ°Æ¡ng chợt tỉnh hồn mai Cá»­a nhà đâu mất lâu đài nào đây?” Và, khi Kiều trầm mình dÆ°á»›i sông Tiền Đường được vãi Giác Duyên nhờ ngÆ° ông vá»›t lên, có câu: “Giác Duyên nhìn thá»±c mặt nàng Nàng còn thiêm thiếp giấc vàng chÆ°a phai” Giấc hòe, giấc hoàng lÆ°Æ¡ng, giấc vàng (kê vàng) dùng ở đây chỉ có nghÄ©a là giấc ngủ.

8. Tiếng sen

Tiếng sen là tiếng bÆ°á»›c chân nhẹ nhàng của má»™t phụ nữ đẹp (tức Kiều). Nguyên ngày xÆ°a, vua Tề Đông hầu say đắm sắc đẹp nàng Phan phi nên làm hoa sen bằng vàng dát vào nền cung cho nàng Ä‘i rồi khen “má»—i bÆ°á»›c Ä‘i lại nở má»™t bông sen” (bá»™ bá»™ sinh liên hoa). CÅ©ng nhÆ° khi nói “gót sen” tức nói chân đẹp của má»™t phụ nữ kiều diá»…m, để chỉ gót chân đẹp của Kiều: “Gót sen thoăn thoắt dạo ngay mé tường”

Tham khảo những bài viết liên quan:

Dàn ý phân tích Ä‘oạn trích “Chị em Thúy Kiều” – trích “Truyện Kiều” (Nguyá»…n Du)

Dàn ý phân tích Ä‘oạn trích “Cảnh ngày xuân” – trích “Truyện Kiều” (Nguyá»…n Du)

Cảm nhận về nhân vật Thúy Kiều qua Ä‘oạn trích “Kiều ở lầu NgÆ°ng Bích”

Xem thêm:

Thủy Nguyễn