Đề thi chọn học sinh giỏi lớp 9 cấp tỉnh – TP. Hồ Chí Minh

Đề thi chọn học sinh giỏi lớp 9 

Môn Ngữ văn – TP. Hồ Chí Minh 

(Thời gian làm bài: 120 phút) 

ĐỀ BÀI

Trong sổ tay Nuôi dưỡng tâm hồn, ở trang số 15, một học sinh đã thiết kế như sau: 

Câu 1 (8,0 điểm) 

Khi đọc trang sổ tay trên, một bạn trẻ cho rằng: Trong thời đại công nghệ lên ngôi, trên hành trình trưởng thành, người trẻ cần rèn luyện tư duy, cần trải nghiệm thực tế. Trí tưởng tượng đã không còn cần thiết. 

Còn em, em suy nghĩ như thế nào về vai trò của trí tưởng tượng đối với tuổi trẻ ngày nay? Hãy viết bài văn trình bày suy nghĩ của em. 

Câu 2 (12,0 điểm) 

Từ những gợi dẫn trong trang sổ tay trên và từ những trải nghiệm văn học, em hãy viết bài văn với nhan đề: Trang sách mở rộng tâm hồn. 

HƯỚNG DẪN LÀM BÀI 

Câu 1: Bài viết cần được viết với tâm thế của một người trẻ, cần xuất phát từ điểm nhìn tuổi trẻ và luôn ý thức rõ ở đây không phải chỉ nghị luận chung chung về trí tưởng tượng, mà là nghị luận về trí tưởng tượng trong mối quan hệ với tuổi trẻ, trong thời đại công nghệ lên ngôi. Bài viết cần thể hiện được dấu ấn cá nhân và thể hiện được nhân sinh quan tích cực.

1. Xác định vấn đề nghị luận (2,0 điểm)

Người viết cần thể hiện sự hiểu biết về các thông tin có trong đề: 

– Trí tưởng tượng: một khả năng của con người, giúp con người tạo ra trong tâm trí hình ảnh những cái không có ở trước mắt hoặc chưa hề có; “hành trình trưởng thành”: quá trình lớn lên về thể chất và tinh thần của con người; “thời đại công nghệ lên ngôi”: xã hội hiện đại với sự phát triển của các thiết bị công nghệ, phương tiện nghe nhìn,… 

– Hai thái độ của người trẻ về vai trò của trí tưởng tượng: khẳng định (giúp “nuôi dưỡng tâm hồn”) và phủ định (“không cần thiết”). 

=> Từ hai ý kiến trái chiều, người viết cần đưa ra ý kiến của riêng mình về vai trò của trí tưởng tượng đối với người trẻ trong xã hội hiện đại: 

– Bàn luận (5,0 điểm): Người viết có thể có nhiều hướng giải quyết khác nhau nhưng dù đi theo hướng giải quyết nào, người viết cũng cần chia vấn dề cần nghị luận thành các luận điểm phù hợp; các luận điểm được triển khai theo trình tự hợp lí, có sự liên kết chặt chẽ; sử dụng tốt các thao tác lập luận (chứng minh, bình luận,…) để triển khai các luận điểm; biết kết hợp giữa nêu lí lẽ và đưa dẫn chứng cần lấy từ thực tiễn đời sống, cụ thể và sinh động. Sau đây là một hướng giải quyết: 

• Trí tưởng tượng thường sẵn có trong mỗi người và sẽ phát triển hoặc mai một trong hành trình trưởng thành, phụ thuộc vào các nguyên nhân chủ quan (lựa chọn cá nhân) hay khách quan (ảnh hưởng của xã hội). Việc coi rèn luyện tư duy, trải nghiệm thực tế cần thiết hơn là rèn luyện trí tưởng tượng chỉ là lựa chọn cá nhân, còn vai trò của trí tưởng tượng đối với thế hệ trẻ ngày nay là không thể phủ nhận. 
• Từ cấp độ cá nhân đến cấp độ nhân loại, trí tưởng tượng chẳng những giúp con người làm phong phú đời sống tinh thần (biết mơ mộng, sáng tạo nghệ thuật,…), mà còn làm giàu có đời sống vật chất (tìm ra lí thuyết khoa học, phát minh ra máy móc,…). Trí tưởng tượng vừa khơi nguồn bao sáng tạo, hoài bão trong hành trình trưởng thành của tuổi trẻ, vừa hoàn thiện một khía cạnh của nhân tính, phân biệt con người với máy móc trong thời đại công nghệ lên ngôi, từ đó góp phần nuôi dưỡng tâm hồn người trẻ. 
• Rèn luyện năng lực tưởng tượng không đồng nghĩa với ảo tưởng, xa rời thực tại; tưởng tượng cần được định hướng bằng tư duy đúng đắn, cần được hiện thực hóa bằng trải nghiệm thực tế, dũng khí hành động,… 

Lưu ý: Cần phân tích các dẫn chứng để làm rõ vấn đề bàn luận.

2. Bài học nhận thức và hành động (1,0 điểm): Từ việc khẳng định vai trò của trí tưởng tượng đối với tuổi trẻ ngày nay, người viết nêu ra định hướng cụ thể về cách suy nghĩ và hành động của bản thân, ví dụ:

Trong thời đại công nghệ lên ngôi, những thông tin, hình ảnh, âm thanh,… cụ thể trên các thiết bị nghe nhìn dễ khiến năng lực tưởng tượng của người trẻ mai một. Vì vậy, người trẻ không những cần nhận thức được sự cần thiết của năng lực tưởng tượng, mà còn cần có những hành động cụ thể để rèn luyện trí tưởng tượng, nuôi dưỡng tâm hồn như: thư giãn, đọc sách, hòa mình vào thiên nhiên,… 

Câu 2: Viết bài văn với nhan đề Trang sách mở rộng tâm hồn.

1. Xác định vấn đề nghị luận (2,0 điểm)

“Trang sách”: tác phẩm văn chương; “Mở rộng tâm hồn”: làm cho phạm vi, quy mô ý nghĩ và tình cảm trong đời sống nội tâm con người trở lên lớn hơn trước. Nhan đề khẳng định tác động của văn chương đối với đời sống nội tâm của độc giả: mở rộng chiều kích đời sống nội tâm bằng cách làm phong phú ý nghĩ và tình cảm trong người đọc, giúp ta hiểu đời hiểu người, làm nảy nở trong tâm hồn ta những xúc cảm cao đẹp…

2. Bàn luận (8,0 điểm)

– Cơ sở lí luận: 

• Văn học phản ánh hiện thực đời sống và thế giới nội tâm một cách tổng hợp, toàn vẹn trong mọi quan hệ đa dạng, phức tạp thông qua hình tượng nghệ thuật. Vì thế, văn học giúp độc giả, bằng trí tưởng tượng của mình, hóa thân vào các hình tượng nhân vật (nhân vật kì ảo hay nhân vật của đời thực), trải nghiệm nhiều chiều kích hiện thực (hiện thực bên ngoài xã hội, thời đại (những người ở quanh ta) hay hiện thực trong như ước mơ (Ngày xưa ngày xưa…), cảm xúc (Buồn trông…). 
• Văn học mở rộng tâm hồn người đọc bằng cách khiến họ rung động trước tình cảm, tư tưởng của nhà văn, trước ngôn từ nghệ thuật nơi mỗi tác phẩm. Thâm nhập vào thế giới nghệ thuật, người đọc vừa có thể đồng cảm hoặc đối thoại với nhân vật, với tác giả; vừa có thể nuôi dưỡng những rung cảm thẩm mĩ (qua nhạc tính, hình ảnh, chi tiết,..). 
• Như vậy, văn học với những đặc trưng của mình đã giúp người đọc mở rộng tâm hồn bằng những trải nghiệm sống phong phú, những xúc cảm thẩm mĩ. Nâng cao khả năng nhận thức, thấu hiểu và biết rung động trước những vang động của đời không chỉ giúp độc giả mở rộng mà còn làm thanh cao tâm hồn của chính mình, hướng con người đến các giá trị chân, thiện, mĩ. 

– Phân tích tác phẩm để chứng minh: Từ những trải nghiệm văn học của bản thân (những tác phẩm trong hoặc ngoài SGK), người viết cần chỉ rõ những khả năng nào của tâm hồn mình được văn chương mở rộng, thể hiện qua việc cảm nhận cả phương diện nội dung và nghệ thuật của tác phẩm. Ví dụ: biết vui – buồn, yêu thương – căm thù, mơ ước – thức tỉnh, bồi đắp năng lực nhận thức – năng lực thẩm mĩ,… Cảm nhận cần chân thành, tinh tế, sâu sắc, không giả tạo, rập khuôn. 

3. Đánh giá, nhận xét, mở rộng, bổ sung vấn đề (2,0 điểm) 

Người viết có thể đưa ra các ý kiến, suy nghĩ khác nhau. Một số gợi ý: 

– Văn chương không những giúp mở rộng khả năng chưa có của tâm hồn, mà còn có thể làm sâu sắc thêm những khả năng sẵn có của tâm hồn mỗi người như khả năng nhận thức, tưởng tượng,… Vẫn có những tác phẩm văn chương thu hẹp khả năng của tâm hồn (củng cố những định kiến lạc hậu, chạy theo thị hiếu tầm thường,…) nếu người đọc không tỉnh táo và chọn lọc trong tiếp nhận. 

– Người viết cần mở lòng đón những vang động của đời, nâng cao bút lực để tạo nên những trang viết có khả năng mở rộng tâm hồn người đọc ở cả giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật. 

– Hiệu quả mở rộng khả năng tâm hồn của văn học phụ thuộc vào việc tiếp nhận của mỗi cá nhân, vào độ lùi thời gian của mỗi thế hệ độc giả. Vì vậy, trong quá trình tiếp nhận, người đọc cần rèn luyện trí tưởng tượng, óc phê phán, nâng cao năng lực thẩm mĩ, đồng thời sẵn thiện chỉ để gạn đục khơi trong – thì mới có thể mở rộng được khả năng của tâm hồn mình qua trang sách. 

ThS. Trần Tiến Thành

Sở GD&ĐT Thành phố Hồ Chí Minh

(Theo báo Văn học và Tuổi trẻ, số 549, tháng 5 năm 2024) 

Tham khảo những bài viết liên quan:

HSG: Bài viết tham khảo cho đề học sinh giỏi Tỉnh lớp 9 năm 2023 – 2024 của Sở GD & ĐT Hà Tĩnh

Giải thích nhận định trong một số đề thi học sinh giỏi

Học sinh giỏi quốc gia mở bài như thế nào?

Đề thi chọn học sinh giỏi lớp 9 Ngữ văn cấp tỉnh – Thừa Thiên Huế