Cảm nhận Sang thu

“ThÆ¡ là viên kim cÆ°Æ¡ng lấp lánh dÆ°á»›i ánh mặt trời’” (Sóng Hồng). Viên kim cÆ°Æ¡ng ấy sẽ lấp lánh má»™t màu sắc riêng biệt của cuá»™c đời, nhÆ° cách mà Hữu Thỉnh đã chạm khắc tiếng thÆ¡ của mình vào thế giá»›i thi ca bốn mùa nhiều dÆ° vị. Năm 1997, người thi sÄ© ấy khi đứng trÆ°á»›c Ä‘iểm cuối cùng của tuổi trẻ đã không ngần ngại thổ lá»™ hết những tâm tÆ° của lòng mình bằng những tiếng thÆ¡ khắc khoải. Và “Sang thu” chính là nhÆ° thế, vá»›i giọng thÆ¡ sâu lắng và đầy chất trữ tình, thi phẩm dường nhÆ° đã vá»— vào xúc cảm của xúc cảm của Ä‘á»™c giả thật nhẹ nhàng. Có chăng, đó chính là những tâm sá»±, hoài niệm của Hữu Thỉnh khi đứng giữa khúc ca giao mùa đầy rung Ä‘á»™ng của đất trời…

Tại sao không phải là “ Thu sang” mà là “Sang thu” ? Tất cả đều là dụng ý của tác giả cả. Với tiêu đề “sang thu”, ta dường như cảm được sự chuyển động của sự vật, mọi thứ như có hồn hơn, sinh động và không bị tĩnh lặng, nghệ thuật đảo ngữ như trên phải chăng ta đã bắt gặp trong câu thơ “Cành lê trắng điểm một vài bông hoa” (Truyện Kiều) của đại thi hào Nguyễn Du. “Sang thu” làm ta có cảm giác như mùa hạ đang chủ động chuyển mình thành một sắc trời mới, dịu dàng, mát mẻ hơn là nàng thu mộc mạc. Đây là một cách làm tuy không mới nhưng rất riêng của Hữu Thỉnh, hữu ý tạo nên sự chiêm nghiệm len lỏi trong lòng độc giả.

Nhật Chiêu từng tâm sự: “Thơ ca, trong bản chất của nó là mây, là một thể vô định và huyền ảo. Và thơ ca, cũng còn là bão tố.” Và có lẽ, lúc đó cái đám mây “vô định và huyền ảo” kia bỗng dưng ùa về lấp kín hồn thơ của Hữu Thỉnh, cũng đầy bất ngờ và hư ảo như cái hương thơm quen thuộc từ đâu xộc thẳng vào hồn ông, để rồi thi nhân phải giật mình thảng thốt:
“Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se
Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về.”

Trước tiên, từ “bỗng” mở đầu bài thơ như dấu hiệu báo trước cho sự xuất hiện của không gian và thời gian. Phải chăng, nhân vật trữ tình đã cảm nhận được biết bao điều trong sự xuất hiện ấy, nó như đã cố ý đợi sẵn người ta từ lâu, mang về một chút thân thuộc vấn vươn, len lỏi:
“Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se”

Kỳ lạ thay, tín hiệu đầu tiên để tác giả nhận ra mùa thu lại chính là hÆ°Æ¡ng ổi- má»™t thứ hÆ°Æ¡ng thÆ¡m má»™c mạc mà lại giản dị, thân quen của trời thu phÆ°Æ¡ng Bắc. Thu đến trong thÆ¡ Hữu Thỉnh má»™t cách rất riêng, không phải là “ao thu lạnh lẽo” nhÆ° Nguyá»…n Khuyến, không nhÆ° “rặng liá»…u Ä‘iều hiu” và “lá mÆ¡ phai” của Xuân Diệu, lại càng khác vá»›i “hÆ°Æ¡ng cốm má»›i” của Nguyá»…n Đình Thi. Ông chẳng Ä‘i theo lá»—i mòn sáo rá»—ng của những dấu chân cÅ©, vá»›i tâm hồn lãn mạn ấy, thu không chỉ Ä‘Æ¡n giản là trời xanh, là hoa cúc, là hÆ°Æ¡ng cốm hay nắng vàng. Thu còn là mùi hÆ°Æ¡ng ổi chín nÆ¡i quê nhà má»™c mạc, ấm nồng. Sá»›m thu khÆ¡i gợi nên bao xúc cảm nhân gian, gợi lại kí ức tuổi thÆ¡ của những ngày xÆ°a cÅ© mà ta chẳng thể quay về. Chính tác giả cÅ©ng từng tâm sá»±: “Giữa đất trời mênh mang, giữa cái khoảng khắc giao mùa kì lạ thì Ä‘iều khiến cho tâm hồn lay Ä‘á»™ng phải giật mình nhận ra đó chính là mùi hÆ°Æ¡ng ổi…Nó giống nhÆ° mùi bờ bãi, mùi non trẻ…hÆ°Æ¡ng ổi tá»± nó xá»™c thẳng vào miền thÆ¡ ấu thân thiết trong tâm hồn chúng ta”. Thứ hÆ°Æ¡ng kia không “bay”, không “quyện” mà “phả”, là xá»™c thẳng vào khứu giác. Thi sÄ© đã sá»± dụng rất đắt từ ngữ gợi tả, chỉ má»™t từ ấy cÅ©ng đủ gợi hÆ°Æ¡ng thÆ¡m nhÆ° Ä‘ang đặc sánh lại, ngào ngạt, đậm đặc nồng nàn thÆ° thành luồn trong gió, được làn gió se khô, lạnh mang Ä‘i khắp ngõ ngách của làng quê. Các dÆ° vị của hÆ°Æ¡ng ổi kia nhÆ° neo đậu lại trong tâm trí người đọc má»™t ấn tượng khó phai.

Ở hai câu thơ tiếp theo, không gian được mở rộng, vờn ra ngõ với khung cảnh mang màu sắc huyền ảo:
“Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về.”

Những hàng sÆ°Æ¡ng nhỏ li ti giăng màn khắp nÆ¡i được tác giả nhân hóa qua từ láy “chùng chình” gợi cảm giác nhÆ° sÆ°Æ¡ng nhÆ° Ä‘ang bị thời gian níu lại, chập chừng lÆ°u luyến chÆ°a muốn tan vào không gian. Từ láy ấy phải chăng chính là tâm trạng của Hữu Thỉnh, mang chút tiếc nuối, mang chút quyến luyến lại pha thêm vài giọt bịn rịn của thi nhân khi bồi hồi nhận ra mùa hạ đã Ä‘i qua từ lúc nào… Không gian “ngõ” mà sÆ°Æ¡ng theo gió Ä‘i qua ấy vừa là ngõ thá»±c, vừa là cá»­a ngõ của của thời gian, không gian giao mùa. Ông đã cảm nhận dấu hiệu của mùa thu bằng tất cả các giác quan và sá»± tinh tế trong tâm hồn nhạy cảm của má»™t nhà thÆ¡ thá»±c thụ. Trong sá»± ngỡ ngàng, cả khứu giác, xúc giác và thị giác đều Ä‘ang mách bảo rằng thu đã về mà con người vẫn chÆ°a còn chÆ°a dám tin, chÆ°a dám chắc. Thành phần tình thái “hình như” tá»±a sá»± phỏng Ä‘oán ná»­a tin ná»­a ngờ, ná»­a khẳng định, ná»­a kia lại hoài nghi, là cái ngỡ ngàng ngạc nhiên, bâng khuân xao xuyến của thi sÄ© trÆ°á»›c khung cảnh dao Ä‘á»™ng của đất trời sang thu.Nếu ở khổ thÆ¡ đầu tiên, bằng sá»± cảm nhận rất riêng của tác giả, tiết trời được gợi nên từ những gì vô hình nhÆ° “hÆ°Æ¡ng ổi” và “ gió”, cái mờ mờ ao ảo của “sÆ°Æ¡ng” hay không gian “ngõ” nhỏ hẹp gần gÅ©i thì sang khổ thÆ¡ thứ hai, mọi vật dường nhÆ° đã chân thật và hữu hình hÆ¡n rất nhiều :
“Sông được lúc dềnh dàng
Chim bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu.”

Tới đây, cái bỡ ngỡ ban đầu đã tan biến đâu mất, nhường lại chỗ cho những rung cảm mãnh liệt của hồn thơ. Bức trang sang thu được miêu tả ở tầm nhìn xa hơn, cao rộng hơn của bầu; dài ra và rộng thêm của dòng sông. Hai câu thơ đầu tuy dùng cấu trúc đối nhưng lại như một nét chấm phá vô cùng đặc trưng của sắc thu:
“Chim được lúc dềnh dàng
Chim bắt đầu vội vã.”

Thiên nhiên trong thơ được tác giả tinh tế nhân hóa trở nên vừa có hồn vừa có tình. Dòng sông lúc sang thu không còn cuồn cuộn gấp gáp như ngày hạ mà bỗng trở nên thong thả dềnh dàng, lờ lững trôi như đang còn ngẫm ngợi suy tư. Đối lập với dòng sông là những cánh chim bắt đầu vội vã, gấp rút như đứa con sợ lỡ mất chuyến xe cuối cùng trở về nhà. Có lẽ nó đang chuẩn bị cho cuộc hành trình bay đi tránh rét ở phương xa, hay cũng có thể nó chỉ đang vội vã quay về tổ trước lúc những ánh mặt trời cuối cùng vỡ tan vào trong màn đêm. Phải tinh tế biết bao để Hữu Thỉnh nhận ra được cái “được lúc” và cái “dềnh dàng” của thời gian tưởng như luôn nhịp đều đều không thay đổi. Đại thi hào M.Gorki từng nói: “ thơ là tâm hồn”, vậy ắt hẳn hồn nhà thơ phải luôn đong đầy cảm xúc mới có thể cho ra đời những dòng thơ sâu sắc như vậy.

Thế nhưng, đấy chưa phải là tất cả những tinh hoa của vị thi sĩ tài hoa, hai câu thơ tiếp theo mới thật sự thể hiện những gì đẹp nhất của tác phẩm:
“Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu”

Hiện lên trước mắt ta là bức tranh thu đầy lãng mạn cà trữ tình của đất trời. Thu chỉ đang ở nơi cửa ngõ của mùa, vì vậy đám mây chỉ vừa mới “vắt nửa mình” mà thôi. Nghệ thuật ẩn dụ đặc sắc “vắt nửa mình” khiến câu thơ thêm đậm ý vị, duyên dáng và vô cùng gợi ảnh. Có lẽ, ta cũng từng bắt gặp ở đâu đó đám mây như vậy trong thơ của Lê Thu An:
“Mây trời một dải trắng pha
Vắt ngang sườn núi chiều thu ngập ngừng”

Mây của Lê Thu An “ vắt ngang” sườn núi- là một sự vật hữu hình và ta có thể nhìn, có thể cảm. Thế nhưng đám mây của Hữu Thỉnh lại khác, nó tựa như một dải lụa bồng bềnh vắt nửa mình sang thu. Trên đời này giữa hạ và thu làm gì có một “ranh giới” rạch ròi nào phân cách? Ấy vậy mà Hữu Thỉnh lại vẽ nên ranh giới cho một thứ vô hình như thế. Ông tinh tế dùng hình ảnh của không gian để diễn tả lại sự vận động diệu kỳ của thời gian. Đám mây kia là thật, nhưng ranh giới của mùa là ảo. Bầu trời ấy như nhuộm nửa sắc thu để rồi đến một lúc nào đó sẽ là cả một bầu trời trong vắt như pha lê:
“Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt”
(Thu điếu- Nguyễn Khuyến)

Hai câu thÆ¡ ấy không chỉ hát về khúc ca mùa mà còn nhÆ° chất chứa cả những suy tÆ°, trăn trở của chính nhà thÆ¡. Khi viết bài thÆ¡ này, tác giả tâm sá»± rằng ông đã từng liên tưởng đến những đám mây thu trọn vẹn. Thế nhÆ°ng, dường nhÆ° đã có gì níu giữ tâm trí ông theo chiều hÆ°á»›ng “má»™t ná»­a” ấy. Có lẽ mây mùa hạ đã mang theo tất cả những hoài bão, những Æ°á»›c mÆ¡ của tuổi trẻ, cuốn theo bao sức sống mãnh liệt của tuổi vô Æ°u vô lo, tô nên má»™t mùa hạ ngập tràn màu sắc, sặc sỡ và nên thÆ¡ hÆ¡n bao giờ hết. Vậy mà, giữa mÆ¡ và thá»±c luôn bị ngăn cách giữa má»™t ranh giá»›i vô hình nào đó khiến chúng khó mà trọn vẹn. Sá»± dở dang, mất mát là má»™t hiện thá»±c mà ta buá»™c phải học cách chấp nhận, có chăng vì vậy, đám mây chỉ có thể vắt ná»­a mình sang thu mà thôi. Những đồng Ä‘á»™i, những người lính ngoài chiến trường của ông năm ấy cÅ©ng thế, họ đã ra Ä‘i, đã “gục lên súng mÅ© bỏ quên đời” (Tây Tiến), bỏ quên cả tuổi trẻ và tÆ°Æ¡ng lai tÆ°Æ¡i sáng phía trÆ°á»›c. Cùng vá»›i họ, những hoài bão kia sẽ mãi mãi nằm lại nÆ¡i chiến trường mà chẳng bao giờ có thể trở về được nữa,tá»±a hồ ná»­a đám mây còn vắt vẻo phía bên mùa hạ, tất cả sẽ chỉ còn là hồi ức…

Có câu: “Xuân sinh, hạ trưởng, thu liễn, đông tàn.” Những biến chuyển của tạo vật tới đây đã hóa hành những suy tư của đời người lúc khoảng khắc thu vừa chớm nở. Trong khổ thơ cuối này, Hữu Thỉnh đã bộc lộ ra hết những trăn trở từ tận đáy lòng mình:
“Vẫn còn bao nhiêu nắng
Đã vơi dần cơn mưa
Sấm đã bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi.”

Cuối cùng, tới những câu thơ cuối, thu đã hiện ra rõ ràng hơn bao giờ hết, cùng với cách tác giả lắng động lại để suy tư, để hoài niệm về cuộc đời. Vẫn là nắng đấy, nhưng đã mờ phai. Vẫn là mưa, là sấm nhưng đã chẳng còn bất ngờ ồn ã như lúc trước. “Nắng”, “mưa”, “sấm” khi kết hợp với các phó từ “đã”, “vẫn”, “cũng” thì mức độ đã khác, chúng lắng lại, chừng mực và ổn định hơn những ngày hạ, không còn dữ dội, cũng chẳng còn gay gắt, nặng nề. Hạ nhạt dần, thu đậm nét hơn. Ở hai câu thơ cuối không còn đơn thuần chỉ là miêu tả bức tranh mùa thu nữa mà đã trở thành một triết lý sống sâu sắc Hữu Thỉnh ẩn ý đan cài vào bài thơ. Cũng như chính tác giả đã từng tự bạch: “Có thể hiểu, hàng câu đã lớn, đã trải qua bao mùa thay lá sẽ trở nên vững vàng hơn trước những tiếng sấm bất ngờ”.Phép nhân hóa và ẩn dụ như ẩn ý rằng tiếng sấm là những vang động bất thường, những khó khăn, chông chênh của cuộc đời mỗi người. Khi càng trưởng thành, càng trải nghiệm nhiều, ta lại càng trở nên bình tâm hơn khi đối mặt với nhưng cơn sấm mà cuộc đời ban tặng, không còn bồng bột như xưa. Đến đây, người đọc như vỡ òa đi khi nhận ra “sang thu” không chỉ có ở thời gian, ở thiên nhiên mà còn là sự “sang thu” của đời người.
Cùng nhìn lại cả bài thơ, ta thấm thía vì sao lại có sự bịn rịn, “chùng chình” lúc sang thu. Vì sao lại có sự “dềnh dàng” mà lại “vội vã”, có lẽ khi mái tóc đã dần phai sương, ta lại càng luyến tiếc những ngày xanh lúc trước để rồi phải càng vội vã để sống, để cống hiến và tận hưởng thời giờ ít ỏi còn lại của cuộc đời. Ta biết rằng mình đã không còn nhiều cơ hội để dây dưa, lãng phí nữa. Có câu nói rằng: “Đời người chỉ sống có một lần. Phải sống sao cho khỏi xót xa ân hận vì những năm tháng đã sống hoài sống phí”, cho khỏi nuối tiếc vì lỡ đã đánh mất quá nhiều thời gian của chính mình.

Hạ đi, thu đến mang theo những cảm xúc bất chợt để rồi gieo lại trong lòng ai những bồi hồi về một nàng thu nồng nàn êm ái. Hữu Thỉnh đã khắc họa nên bức tranh giao mùa ấy bằng ngòi bút sắc nét mang đầy hơi thở trữ tình cùng những triết lý sâu xa. Với những dòng thở bốn chữ vỏn vẹn, bài thơ mộc mạc một tình yêu thiên nhiên đằm thắm, về khát khao yêu đời mà tác giải mong muốn gửi gắm cho bạn đọc cũng như gửi lại cho tuổi trẻ của chính mình đã đi qua tự thuở nào. Tác phẩm như viên pha lê đầy góc cạnh, trải qua bao thăng trầm để trọn vẹn lung linh. “Sang thu” chính là như thế! Sinh ra trên đời để lặng lẽ yêu thương và du dương suốt dặm đường.

Bài viết của bạn Hồ Minh Ngọc – CTV Fanpage Thích Văn Học.

Xem thêm:

• Lá»›p văn cô Ngọc Anh trá»±c tiếp giảng dạy tại Hà Ná»™i: Tìm hiểu thêm
• Tham khảo sách Chuyên đề Lí luận văn học phiên bản 2025: Tủ sách Thích Văn học
• Tham khảo bá»™ tài liệu Ä‘á»™c quyền của Thích Văn học siêu hot: Tài liệu
• Đón xem các bài viết má»›i nhất trên fanpage FB: Thích Văn Học