Kỹ năng làm bài, Tri thức Ngữ văn

Tổng hợp kiến thức và những lưu ý khi đọc – hiểu thể loại truyện

Tong hop kien thuc va luu y khi doc hieu truyen

TỔNG HỢP KIẾN THỨC & NHỮNG LƯU Ý KHI ĐỌC – HIỂU THỂ LOẠI TRUYỆN 

Để “giải mã” được một văn bản truyện, các bạn học sinh không chỉ cần nắm được những kiến thức cơ bản về thể loại mà còn cần nắm được cách trả lời của một số dạng câu hỏi. Đây chính là nền tảng để các bạn đọc – hiểu và không gặp khó khăn trong quá trình trả lời các câu hỏi đề cho. 

Thích Văn học gửi đến bạn những kiến thức cơ bản & những lưu ý khi đọc – hiểu thể loại Truyện. Cùng đọc và tham khảo nha!

Tổng hợp các kiến thức thể loại

1. Cốt truyện: Gồm một chuỗi sự kiện được sắp xếp theo một trật tự nhất định. Các sự kiện trong chuỗi có mối quan hệ nhân quả hoặc có liên hệ về ý nghĩa, có mở đầu và có kết thúc. Cốt truyện có chức năng phản ánh tính cách, số phận nhân vật; bộc lộ các xung đột, tái hiện bức tranh đời sống.

2. Sự kiện: Là những sự việc việc xảy ra trong đời sống được khắc họa, những hành động, việc làm của nhân vật. Sự kiện giúp bộc lộ bản chất nhân vật, phản ánh hiện thực đời sống một cách toàn diện.

3. Tình huống truyện: Là những sự kiện, hoàn cảnh, tình thế đặc biệt chứa đựng những mâu thuẫn, éo le, nghịch lý trong cuộc sống thường ngày của nhân vật.

– Tác dụng: 

  • Thể hiện rõ tư tưởng, tâm lý, hành động của nhân vật.
  • Thúc đẩy cốt truyện phát triển, tạo kịch tính.
  • Bộc lộ rõ chủ đề, tư tưởng của tác phẩm.

4. Nhân vật: là đối tượng có hình dáng, cử chỉ, hành động, ngôn ngữ, cảm xúc, suy nghĩ,… được nhà văn khắc họa trong tác phẩm. 

– Chức năng:

  • Khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống
  • Thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời.

5. Điểm nhìn trần thuật:

– Điểm nhìn và người kể chuyện ngôi thứ nhất (xưng “tôi” – hạn tri):

  • “Hạn tri” chỉ giới hạn tầm hiểu biết trong tầm hiểu biết của một nhân vật.
  • Tác dụng: giúp độc giả hiểu hơn về suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật; tạo ra sự gần gũi, chân thực cho câu chuyện.

– Điểm nhìn và người kể chuyện ngôi thứ ba (ẩn danh – toàn tri):

  • “Toàn tri” – người kể chuyện thấu suốt tất cả mọi việc, đọc được ý nghĩ của tất cả nhân vật. Người kể chuyện không tham gia vào câu chuyện, không xưng “tôi”, thấu suốt toàn bộ câu chuyện.
  • Người kể chuyện điểm nhìn ngôi thứ ba toàn tri: đọc được suy nghĩ từ hai nhân vật trở lên. Tác dụng: hiểu được suy nghĩ, cảm xúc của tất cả nhân vật; cái nhìn toàn diện về mỗi nhân vật, mối quan hệ giữa các nhân vật.
  • Người kể chuyện điểm nhìn ngôi thứ ba hạn tri: chỉ giới hạn trong tầm hiểu biết, đọc được suy nghĩ duy nhất một nhân vật. 

Những lưu ý khi làm phần đọc – hiểu

Cách trả lời một số câu hỏi đọc hiểu:

1. Xác định phương thức biểu đạt: Tự sự thường là phương thức biểu đạt chính. Ngoài ra còn có thể là: Tự sự kết hợp với miêu tả (cần căn cứ vào nội dung để trả lời)

2. Xác định đề tài và chủ đề của văn bản

– Đề tài: văn bản đề cập đến phạm vi nào của cuộc sống?

– Chủ đề: vấn đề mà tác giả nói đến là gì? Có thể căn cứ vào những yếu tố:

  • Nhan đề
  • Hình tượng nhân vật chính
  • Không gian, thời gian, tâm trạng nhân vật

3. Xác định và phân tích tác dụng của điểm nhìn trần thuật

– Bước 1: Xác định vị trí của người kể chuyện với câu chuyện. Bằng cách xác định:

  • Người kể chuyện là ai?
  • Người kể chuyện có xưng “tôi” (hoặc các từ chỉ ngôi thứ nhất), có tham gia vào câu chuyện?

– Bước 2: Đối với người kể chuyện ngôi thứ ba, cần xác định thêm mức độ hiểu biết, của nhân vật với câu chuyện (toàn tri/ hạn tri) bằng cách đặt câu hỏi: Người kể chuyện “đọc” được suy nghĩ của nhân vật nào? Chỉ một nhân vật hay nhiều hơn một nhân vật?

4. Chỉ ra các chi tiết miêu tả lời nói/ hành động; các tình huống và sự kiện tiêu biểu. Từ đó, nhận xét về tính cách, phẩm chất của nhân vật.

– Nêu ngắn gọn các chi tiết, sự kiện…

– Cần gọi tên được từ khoảng 2 – 3 phẩm chất: Nhân vật là một người như thế nào?

– Nhận xét:

  • Nhân vật tiêu biểu, đại diện cho mẫu người nào?
  • Qua nhân vật, tác giả gửi gắm thông điệp gì?

Ví dụ minh họa

MỘT ĐỜI NGƯỜI

(trích)

Liên, một cô gái qua sự mai mối của cha mẹ đã kết hôn với Tích từ năm 17 tuổi, bỏ lại mối tình với người cô yêu là Tâm. Dù chăm chỉ và chịu khó nhưng cuộc sống của cô vẫn không thoát khỏi sự đay nghiến từ mẹ chồng và chồng mình…

Trong bảy năm ở nhà chồng, nàng chịu bao nhiêu nỗi khổ sở, hành hạ mà không dám kêu ca. Liên chỉ âm thầm đau đớn. Nàng thương hại cho Tâm đã khổ vì nàng. Khi được tin nàng đi lấy chồng, Tâm bỏ nhà trốn đi. Cách đây một năm sự tình cờ lại khiến cho nàng với người cũ gặp nhau làm cùng một sở. Tâm vẫn yêu nàng, và sau khi biết nàng bị khổ, chàng yêu cầu nàng bỏ chồng cũ để lấy chàng.

Liên nhiều khi sung sướng tưởng tượng đến cái đời dễ chịu của nàng nếu lấy Tâm. Nhưng Liên vẫn từ chối. Chính nàng cũng không hiểu tại sao mà từ chối. Hình như có những cái lẽ tối tăm làm cho nàng sợ hãi, không dám nhận lời. Liên lờ mờ thấy rằng nàng không đủ can đảm làm một việc như thế, không đủ quả quyết với mình để chống lại những cái cay nghiệt gây nên chung quanh nàng. Không phải vì nàng quyến luyến đứa con lên sáu: nàng không yêu nó vì nó cũng xấc láo như bố. Nhưng bỏ chồng bỏ con để lấy Tâm, để được sung sướng riêng lấy mình nàng, Liên cho như là một việc không bao giờ có thể làm được.

Một buổi sáng, Tâm ngỏ ý muốn Liên đi Sài Gòn cùng mình để xây dựng hạnh phúc mới.  Mẹ chồng Liên biết chuyện, một cuộc cãi vã đã xảy ra. Liên bị chồng đánh và chửi rủa bằng những lời lẽ nặng nề. Khi tỉnh dậy, Liên phải đối mặt với sự thật khó lòng chấp nhận…

Một sự căm hờn nổi dậy trong lòng nàng, Liên nhớ ra ngày mai Tâm phải đổi vào Sài Gòn. Sao nàng không đi với Tâm được? Ai cấm? Mà tội gì nàng ở đây để chịu những nỗi khổ sở như thế này? Phải đi, đi để thoát nơi địa ngục, đi để hưởng chút hạnh phúc mà nàng có quyền được hưởng ở đời.

Nhưng đến ngày mai, những điều dự định của Liên tiêu tán cả. Nàng ẵm con ra tiễn Tâm ngoài ga, rồi để Tâm một mình bước lên xe hỏa mang theo đi cái hy vọng cuối cùng của đời nàng. Khi đoàn xe đã khuất, Liên thấy bao nhiêu nỗi đau khổ trỗi dậy ngập lòng. Nàng gục đầu vào chiếc cột sắt, rồi oà lên khóc.

Ngày nọ nối tiếp ngày kia, Liên lại vẫn chịu cái đời khổ sở, đau đớn mọi ngày. Cái mộng một cuộc đời sung sướng với Tâm, Liên buồn rầu cho như là những vật tốt đẹp mà nàng thấy bày trong tủ kính các cửa hàng, những vật quý giá mà nàng tưởng không bao giờ có thể thuộc về nàng được.

(trích Tuyển tập Thạch Lam, NXB Văn học)

Ví dụ một số câu hỏi đọc hiểu: 

Câu 1: Xác định và nêu tác dụng của điểm nhìn trần thuật 

– Điểm nhìn trần thuật: ngôi thứ ba hạn tri (người kể chuyện đọc suy nghĩ nhân vật Liên)

– Tác dụng: 

  • Tạo cái nhìn khách quan, bao quát (qua hành động của Liên; lời nói của mẹ chồng và chồng;…). Người đọc từ đó có cái nhìn toàn diện về cuộc đời của Liên.
  • Đi sâu vào tâm trạng, sự mâu thuẫn trong tâm trạng của nhân vật Liên. Từ đó, người đọc đồng cảm sâu sắc với nỗi đau khổ, sự dằn vặt của Liên. 

Câu 2: Xác định chủ đề của văn bản

Nỗi đau khổ, số phận bất hạnh của Liên hay chính là người phụ nữ lúc bấy giờ. Cô không thể thoát khỏi những rào cản vô hình từ định kiến xã hội để tìm kiếm cuộc sống hạnh phúc của chính mình.

Câu 3: Em có nhận xét gì về nhân vật Liên trong văn bản?

– Liên là một người phụ nữ cam chịu khi phải sống một cuộc sống không hạnh phúc, “chịu bao nhiêu nỗi khổ sở, hành hạ mà không dám kêu ca”.

– Dù khao khát hạnh phúc nhưng Liên không dám hành động để thay đổi số phận. Ở cô là sự giằng xé giữa mong ước và thực tại, giữa trách nhiệm và hạnh phúc cá nhân.

→ Liên là đại diện cho những người phụ nữ bị ràng buộc bởi lễ giáo phong kiến, thiếu tiếng nói và dũng khí để giành lấy hạnh phúc cho riêng mình. 

Tham khảo các bài viết liên quan tại đây:

Tổng hợp kiến thức và những lưu ý khi đọc – hiểu thể loại thơ

Kiến thức về thể loại Thơ và áp dụng vào đoạn Nghị luận văn học

Xem thêm: