NLVH: Phân tích bài thơ “Đất Vị Hoàng”

1. Mở bài: 

Giới thiệu tác giả, tác phẩm và nêu vấn đề nghị luận: “Đất Vị Hoàng” là bài thơ thể hiện nỗi xót xa, chua chát của Tú Xương trước sự tha hóa của con người, bộc lộc tình yêu quê hương tha thiết pha lẫn nỗi đau thời thế.

a) Bổ sung thông tin chi tiết về tác giả và hoàn cảnh ra đời của tác phẩm/lí giải nhan đề:

– Trần Tế Xương là một nhà thơ tiếng trong nền văn học Việt Nam cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX. Cuộc đời của ông không mấy thuận lợi trong thi cử, trải qua 8 khoa thi đều hỏng; thế nhưng ông vẫn lựa chọn kiên trì đến cùng. Với phong cách thơ sắc bén, kết hợp hài hòa hiện thực trào phúng và trữ tình, giọng thơ châm biếm, đả kích sâu cay, sự nghiệp văn học của ông đã để lại cho đất nước nhiều tác phẩm có giá trị đến ngày nay.

– “Đất Vị Hoàng” chính là vùng đất quê hương, nơi gắn bó máu thịt với tác giả. Nhưng khi đưa vào thơ, “Đất Vị Hoàng” không chỉ là một địa danh, mà còn là biểu tượng của đất nước trong cơn biến động.

– Nhan đề gợi ra tình cảm lẫn lộn: yêu thương – đau xót – chán chường của nhà thơ đối với mảnh đất từng thanh sạch, nghĩa tình nay đang bị vẩn đục bởi đồng tiền và danh lợi

“Có đất nào như đất ấy không?

Phố phường tiếp giáp với bờ sông”

– Câu hỏi tu từ tạo giọng điệu mỉa mai, châm biếm.

– Hình ảnh “phố phường” – “bờ sông” gợi cảnh sinh hoạt đô thị nhưng ẩn chứa sự pha tạp, chen lấn, thiếu trật tự.

→ Mở ra không gian xã hội đầy bất ổn, phản ánh sự thay đổi tiêu cực của quê hương.

“Nhà kia lỗi phép con khinh bố

…

Tham lam chuyện thở rặt hơi đồng”

– Chỉ trong 4 câu thơ, Trần Tế Xương đã kể ra 4 thói hư tật xấu của con người: bất hiếu, lỗi đạo, keo kiệt, tham lam

– Phép đối+liệt kê: “nhà kia” >< “mụ nọ”, “con khinh bố” >< “vợ chửi chồng”, “keo cú” >< “tham lam”, “như cứt sắt” >< “rặt hơi đồng” → Khắc họa sâu sắc hiện thực xã hội suy đồi, nơi đạo đức con người bị băng hoại: con không còn kính cha, vợ không còn thuận chồng, con người vì lợi ích riêng mà đối xử tệ bạc với nhau.

– Hình ảnh so sánh “như cứt sắt” + đảo ngữ đưa hai tính từ “keo cú, tham lam” lên đầu câu → Nhấn mạnh, làm tăng giá trị thẩm mỹ, tạo nên ngữ điệu dữ dội, khinh bỉ như một tiếng chửi đời cay độc, lên án loại người tham lam, keo cú.

“Bắc Nam hỏi khắp người bao tỉnh,

Có đất nào như đất ấy không?”

– Từ “Bắc Nam” mở rộng phạm vi, phản ánh nỗi lo chung cho đạo đức của cả dân tộc chứ không chỉ riêng quê hương Vị Hoàng.

– Hành động “hỏi khắp” thể hiện thái độ bất mãn, phẫn nộ của Tú Xương trước cảnh tượng lề lối đạo đức suy đồi, phép tắc gia đình đảo lộn, xã hội ngập tràn những xấu xa, bần tiện.

– Câu hỏi tu từ được lặp lại, nhấn mạnh cảm xúc nghẹn ngào, xót xa, như một lời đay nghiến đầy cay đắng của nhà thơ trước tình cảnh xã hội rối ren.

– Thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật thể hiện học vấn uyên thâm.

– Giọng điệu trào phúng xuất phát từ cái gốc trữ tình, mang đến sự thấu cảm đau đớn, xót xa của tác giả đến với độc giả.

– Hình ảnh thơ tiêu biểu, giàu giá trị biểu cảm.

– Các BPNT đặc sắc: điệp, đối, liệt kê, so sánh, đảo ngữ

 Bài thơ là lời nhắc nhở mỗi con người phải biết trân trọng giá trị đạo đức, nhân nghĩa; có ý thức gìn giữ phẩm chất tốt đẹp của con người Việt Nam.