Kỹ năng làm bài, Tri thức Ngữ văn

Kỹ năng phản đề – mở rộng trong bài văn NLXH

Ky nang phan de mo rong trong bai NLXH

Một bài nghị luận xã hội hay không chỉ cần đủ ý, đủ dẫn chứng mà còn cần thể hiện được độ “sâu” của tư duy. Phản đề và Mở rộng chính là chiếc “chìa khóa” giúp bài viết của bạn bứt phá khỏi khuôn mẫu thông thường.

Cùng Trạm văn “mở khóa” ngay kỹ năng phản đề – mở rộng khi làm bài NLXH nhé!

1. Thế nào là Phản đề – Mở rộng trong bài văn NLXH?

– Phản đề là nêu ý kiến phản biện lại, lật ngược vấn đề, bác bỏ biểu hiện sai lệch.

– Mở rộng là từ vấn đề này có thể mở ra thêm nhiều hướng suy nghĩ khác, không tuyệt đối hóa vấn đề một cách cực đoan, một chiều

– Vị trí: Phần Phản đề – Mở rộng thường nằm ở vị trí gần cuối thân bài/đoạn, trước phần Bài học nhận thức và hành động.

– Vai trò: Là “điểm cộng lớn” giúp bài văn nổi bật trong mắt người chấm; thể hiện cá tính sáng tạo, tư duy đa chiều, phản ánh bản lĩnh xã hội, độ sắc – nhạy của người viết; có khả năng phân hóa học sinh.

2. Yêu cầu cần đạt để Phản đề – Mở rộng được hiệu quả

– Muốn phản đề đúng, mở rộng sâu, các bạn trước hết cần XÁC ĐỊNH ĐÚNG phạm vi, vấn đề nghị luận mà đề bài yêu cầu.

– Phản đề:

  • Phải đối lập đúng hướng với vấn đề đang bàn.
  • Ngắn gọn, rõ ràng, có lập luận và thái độ phê phán hợp lý.

– Mở rộng:

  • Liên kết tự nhiên với đoạn trước, mở ra tư duy đa chiều – sâu sắc.
  • Tránh viết lan man, gượng ép, thiếu kết nối.

3. Cấu trúc chung

– Phản đề:

(1) Nêu biểu hiện sai lệch → (2) Phân tích, phê phán → (3) Khẳng định lại giá trị đúng

– Mở rộng:

(1) Mở rộng phạm vi vấn đề: Cá nhân → Cộng đồng, xã hội

(2) Khái quát ý nghĩa, liên hệ thực tế.

(3) Đưa ra bài học.

4. Cách cách phản đề – mở rộng trong bài văn NLXH

– Phản đề thông qua tư duy từ ngữ đối lập 

Hướng dẫn: Tích cực “tìm những từ trái nghĩa” với vấn đề nghị luận và “phân tích qua việc đưa lí lẽ về hậu quả, tác hại của vấn đề”. 

  • Nếu đi ngược lại vấn đề nghị luận con người sẽ như thế nào? (Bản thân? Gia đình? Xã hội?)
  • Tránh chỉ liệt kê một số từ ngữ trái nghĩa mà không có sự phân tích.

Ví dụ: Vấn đề nghị luận: Hòa nhập và cống hiến

+ Những từ trái nghĩa: ích kỷ, thu mình, tự tách biệt, tự cô lập, thờ ơ, vụ lợi, tư lợi,…

+ Những lí lẽ về hậu quả, tác hại: Người sống ích kỷ tưởng rằng họ đang bảo vệ mình, nhưng thật ra là đang dựng lên bức tường ngăn cách với cả thế giới. Lợi ích cá nhân càng được đặt lên cao, trái tim họ càng trở nên trống rỗng. Và khi không còn biết sẻ chia, con người cũng đánh mất lý do để yêu thương và tồn tại. Một xã hội đầy rẫy những con người như thế sẽ khó có được sự gắn kết và phát triển bền vững.

– Mở rộng vấn đề thông qua cách đặt câu hỏi logic

Hướng dẫn: Tự đặt một số câu hỏi giúp gợi mở vấn đề:

  • Vấn đề nói thế đã đủ chưa?
  • Vấn đề cần bổ sung gì không? Ngoài vấn đề thì cần có thêm vấn đề nào khác để được toàn diện?

Ví dụ: Vấn đề nghị luận: Đam mê khác biệt

Chúng ta cần nhận thức rằng tuy nỗ lực vì đam mê cá nhân là điều chân chính nhưng ta không thể đánh đồng cái riêng mang lại giá trị tích cực với những cái riêng dị biệt, trái với pháp luật, đạo đức, văn hóa và thuần phong mỹ tục. Chúng ta cần tỉnh táo để phân biệt giữa đam mê chân chính và thói quen xấu.

– Phản đề – Mở rộng thông qua nhận định, ca dao, tục ngữ, thành ngữ,…

Hướng dẫn: 

  • Lựa chọn những câu nhận định, danh ngôn có thể đồng nghĩa với vấn đề nghị luận.
  • Phân tích ý nghĩa của câu nhận định từ đó đưa ra phản đề có những người không đạt được ý nghĩa đó (ý nghĩa của nhận định) do (nêu mặt trái vấn đề)

Ví dụ: Vấn đề nghị luận: Ý chí, nghị lực

“Gạo đem vào giã bao đau đớn,

Gạo giã xong rồi trắng tựa bông;

Sống ở trên đời người cũng vậy,

Gian nan rèn luyện mới thành công”.

(Nhật ký trong tù – Hồ Chí Minh )

Thành công luôn đến từ những nỗ lực, những quyết tâm, kiên trì ví như những lời gửi gắm mà Bác Hồ đã góp nhặt trong những vần thơ. Ấy vậy, vẫn còn đó những con người không biết “gian nan rèn luyện mới thành công”, sống hèn nhát, thụ động, lười nhác, không có ý chí vươn lên trước nghịch cảnh của cuộc đời.

5. Đoạn văn tham khảo

Phần phản đề – mở rộng của đề bài “Sự quan tâm làm nên tình người”

[…] Thế nhưng, nếu chỉ “quan tâm” đến người khác thì liệu niềm vui có tồn tại bền vững được không? Có lẽ, con người còn phải quan tâm tới chính mình, tới những tâm tư sâu kín nhất nơi đáy lòng bản thân. Ta cũng cần lắng nghe chính mình hệt như cách ta lắng nghe và sẻ chia cùng người khác. Nếu không, niềm vui ấy sẽ qua nhanh, để lại một nỗi buồn không tên khi đối diện với khoảng không, đối diện với chính mình. Có phải tình người vững bền khi ta quan tâm đến người khác? Hẳn không chỉ vậy, mà mọi sự “bền vững” đều cần có tác động hai chiều, muốn bền vững lâu dài thì mọi người đều phải quan tâm lẫn nhau.

(trích Bài số 2: Sự quan tâm làm nên tình người, sách Tuyển tập bài văn nghị luận xã hội chọn lọc, tập 1)

Tham khảo bài viết khác tại đây:

Cách làm giàu ý phần phản đề và mở rộng vấn đề bài NLXH

Xem thêm: