Lý luận văn học, Tài liệu

Lí luận văn học về thể loại truyện và áp dụng (P2)

LLVH ve truyen va the loai truyen p2

Trong mỗi tác phẩm tự sự, cốt truyện và tình huống truyện chính là “bộ khung” và “điểm nhấn” tạo nên sức sống cho câu chuyện. Cốt truyện dẫn dắt dòng chảy sự kiện, còn tình huống truyện mở ra khoảnh khắc nơi tính cách nhân vật và tư tưởng nghệ thuật được bộc lộ rõ nhất. Hiểu hai yếu tố này không chỉ giúp ta đọc đúng câu chuyện, mà còn hiểu được ý đồ của người viết.

Ở bài viết này, hãy cùng Thích Văn học văn bồi dưỡng tri thức lý luận về hai yếu tố này để hành trình khám phá và cảm thụ văn học thêm phần thú vị nhé!

1. Cốt truyện

– Khái niệm: Cốt truyện là chuỗi các sự kiện có mối quan hệ nhân quả hoặc quan hệ bộc lộ ý nghĩa, có mở đầu và có kết thúc. 

– Vai trò: Cốt truyện có vai trò quan trọng trong việc thể hiện các xung đột xã hội, bộc lộ tính cách nhân vật, kể lại lịch sử cuộc đời nhân vật, thể hiện tư tưởng của tác giả.

– Cấu trúc: Trong tác phẩm tự sự, cốt truyện thường bao gồm 5 thành phần:

  • Giới thiệu 
  • Thắt nút 
  • Phát triển
  • Cởi nút 
  • Kết thúc.

– Phân loại:

  • Cốt truyện đơn tuyến: 
    • Là loại cốt truyện chỉ tập trung vào một mạch truyện chính, với một nhóm nhân vật chính và một tuyến tình tiết chính. 
    • Cốt truyện đơn tuyến thường diễn ra theo một trình tự tuyến tính, từ đầu đến cuối, từ quá khứ đến hiện tại, từ nguyên nhân đến kết quả.

Ví dụ: Các truyện cổ tích dân gian như “Tấm Cám”, “Cây khế”, “Sọ Dừa”,… đều có cốt truyện đơn tuyến.

  • Cốt truyện đa tuyến:
    • Là loại cốt truyện có nhiều mạch truyện song song, với nhiều nhóm nhân vật và nhiều tuyến tình tiết. 
    • Các mạch truyện này có thể độc lập hoặc có mối liên hệ với nhau.

Ví dụ: Truyện ngắn “Chí Phèo” của nhà văn Nam Cao có cốt truyện đa tuyến: Nhân vật đang ở hiện tại nhớ lại, sống lại những kí ức trong quá khứ rồi lại trở về hiện tại.

  • Một số kiểu cốt truyện khác: cốt truyện tâm lý, cốt truyện hồi cố, cốt truyện lồng ghép,...

2. Tình huống truyện

– Khái niệm: Tình huống truyện là những sự kiện đặc biệt của đời sống được xây dựng theo lối lạ hóa. Đó chính là môi trường, hoàn cảnh để nhân vật chính xuất hiện và hành động, tạo nên mối quan hệ giữa nhân vật này với nhân vật khác.

– Vai trò: Tình huống truyện giúp thúc đẩy cốt truyện phát triển. Đó chính là môi trường, hoàn cảnh để nhân vật chính xuất hiện và hành động, từ đó bộc lộ rõ tâm trạng, tính cách hay thân phận. Đồng thời, tình huống truyện cũng góp phần thể hiện sâu sắc tư tưởng, chủ để của tác phẩm.

– Phân loại: Tình huống tâm lí, tình huống hành động, tình huống nhận thức.

  • Tình huống tâm lí: Đây là tình huống khi diễn ra giúp làm sáng tỏ đặc điểm tâm lí của nhân vật.

Ví dụ: Trong truyện ngắn “Làng”, nhà văn Kim Lân đã xây dựng tình huống ông Hai nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc. Tình huống ấy đẩy nhân vật vào khủng hoảng nội tâm sâu sắc, qua đó Kim Lân khắc họa chân thực diễn biến tâm trạng của người nông dân yêu nước: từ đau đớn, tủi hổ đến kiên quyết đứng về phía cách mạng. Từ đây, tình huống làm nổi bật chủ đề: tình yêu làng gắn liền với lòng yêu nước.

  • Tình huống hành động: Tình huống hành động giúp bộc lộ diễn biến hành động qua đó làm rõ nét tính cách nhân vật.

Ví dụ: Trong tác phẩm “Những ngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê, nhân vật Phương Định bị đặt vào tính huống phải phá quả bom chưa nổ. Tình huống căng thẳng, hiểm nguy ấy đã làm nổi bật vẻ đẹp dũng cảm, kiên cường và giàu trách nhiệm của các nữ thanh niên xung phong, đồng thời thể hiện rõ chủ đề ca ngợi chủ nghĩa anh hùng thời chống Mỹ.

  • Tình huống nhận thức: Đây là tình huống không nhằm miêu tả hành động hay tâm lí mà thông qua đây nhà văn giúp nhân vật hiểu ra quy luật cuộc sống.

Ví dụ: Trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của nhà văn Nguyễn Minh Châu, tình huống nhận thức xảy ra khi nhân vật Phùng chứng kiến cảnh người đàn bà bị chồng đánh, rồi nghe lời tâm sự của chị. Nhờ tình huống ấy, Phùng nhận ra rằng cuộc sống không đơn giản như những gì anh nhìn thấy qua ống kính và hạnh phúc – khổ đau luôn chứa những nghịch lí khó giải thích. Đây chính là “cú hích” nhận thức để anh thay đổi cách nhìn về con người và nghệ thuật.

 3. Mối quan hệ giữa cốt truyện và tình huống truyện

– Tình huống truyện là hạt nhân tạo nên cốt truyện, còn cốt truyện là sự triển khai và phát triển tình huống đó. 

– Tình huống mang tính điểm sáng, gợi mở tư tưởng, còn cốt truyện mang tính tổ chức, xây dựng tiến trình nghệ thuật. 

– Hai yếu tố này kết hợp chặt chẽ để khắc họa nhân vật, bộc lộ chủ đề và tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm tự sự.

Tham khảo bài viết khác tại đây:

Lí luận văn học về thể loại thơ và áp dụng (P1)

Xem thêm: