Nghị Luận Văn Học, Thi học sinh giỏi

Tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn về cảm xúc, tư tưởng

Cac tieu tiet cua tac pham mang suc chua lon ve cam xuc, tu tuong

Trong văn học, đôi khi chỉ một chi tiết nhỏ cũng có thể mở ra cả một thế giới ý nghĩa. Thích Văn Học sẽ cùng bạn phân tích chiếc áo bông cũ trong truyện ngắn Gió lạnh đầu mùa của Thạch Lam. Qua chi tiết tưởng chừng giản dị ấy, ta thấy được sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng mà tác giả gửi gắm, đồng thời hiểu rõ hơn vì sao những tiểu tiết lại đóng vai trò quan trọng trong việc làm nên giá trị nghệ thuật của tác phẩm văn học.

Đề bài

“Các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng” (theo Từ điển thuật ngữ văn học).

Bằng việc phân tích chi tiết chiếc áo bông cũ trong truyện ngắn Gió lạnh đầu mùa (Thạch Lam), anh/chị hãy làm sáng tỏ nhận định trên.

Bài làm

Tháng 2 năm 2022, truyền thông đưa tin bức tranh nổi tiếng “Three Figures” của họa sĩ Anna Leporskaya đã bị “phá hoại” bởi một nhân viên bảo vệ. Anh ta không làm rơi vỡ bức tranh, không gạch xóa, không làm nó trầy xước, anh ta phá hủy một kiệt tác 1.4 triệu đô chỉ bằng một chi tiết: tự ý vẽ thêm 2 mắt vào 2 khuôn mặt trong bức tranh bằng bút bi. Có thể thấy rằng, đôi khi, chỉ một chi tiết, một tác động nhỏ cũng có thể quyết định thành bại của một tác phẩm nghệ thuật. Những chi tiết vụn vặt, gượng ép khi đưa vào có nguy cơ làm hỏng cấu trúc, thậm chí biến tác phẩm trở thành một “thảm họa”. Nhưng trên thực tế, cũng có nhiều tác phẩm nghệ thuật thành danh nhờ một chi tiết “đắt” – một điểm nhãn thổi hồn cho toàn bài. Chi tiết nghệ thuật chính là hạt bụi vàng, kết tinh tư tưởng, tình cảm trong tác phẩm văn học. Chẳng vậy mà theo Từ điển thuật ngữ văn học, “Các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng”. Và chiếc áo bông cũ trong truyện ngắn “Gió lạnh đầu mùa” (Thạch Lam) là một chi tiết như vậy. 

Lão Tử viết: “Cây lớn một ôm, khởi sinh từ cái mầm nhỏ, đài cao chín tầng, khởi đầu từ một sọt đất, đi xa ngàn dặm bắt đầu từ một bước chân”. Mấy chữ ấy đã lắng đọng lại quy luật bất biến của cõi nhân thế: Vạn vật đều được khởi sinh từ những điều rất nhỏ. Tương tự, tác phẩm văn học không được tạo ra bởi hư không, mà được kiến tác từ những tiểu tiết. “Tiểu tiết” chính là những chi tiết xuất hiện trong tác phẩm. Đó có thể là một hình ảnh về sự vật, sự việc, một cảm xúc,.. – những phần rất nhỏ, không chiếm quá nhiều dung lượng, diện tích trong một tổng thể lớn. Những chi tiết ấy tuyệt nhiên không hề đơn giản, tầm thường mà đạt đến một trình độ xảo diệu, vươn đến tầm vóc nghệ thuật, nên vẫn được gọi là chi tiết nghệ thuật. Tiểu tiết trong tác phẩm văn chương “mang sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng”, đó là khả năng dự phóng của chi tiết nghệ thuật. Nó không chỉ là yếu tố về mặt nghệ thuật, hình thức mà còn có khả năng cất trữ, gói ghém nội dung, bao gồm những tư tưởng, tình cảm, cảm xúc, thông điệp, bài học, ý đồ mà người viết muốn chuyển tải. Chi tiết nghệ thuật là nơi gửi gắm tâm hồn người viết. Như vậy, nhận định đã đề cập đến vai trò, chức năng của chi tiết nghệ thuật, khẳng định sức chứa vô biên của chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn học.

Trong tác phẩm văn học, chi tiết nghệ thuật đóng vai trò không thể thay thế. Giống như cái mầm nhỏ tạo nên cây lớn, như sọt đất tạo nên đài cao, chi tiết nghệ thuật là yếu tố cơ bản cấu thành nên tác phẩm, nó là yếu tố tiên quyết để nhà văn xây dựng những hình tượng nghệ thuật của mình. Bằng các chi tiết nghệ thuật, những đặc điểm của nhân vật, từ ngoại hình, tính cách đến đời sống tâm hồn mới được tái tạo một cách trọn vẹn trên trang viết. Bên cạnh đó, như M.Gorki nhận định “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn”, chi tiết nghệ thuật góp phần xác lập vị thế của nhà văn trên văn đàn. Chi tiết nghệ thuật sẽ cho thấy tài năng của người viết. Cái tài ấy biểu hiện ở sự quan sát tinh nhạy, sự nghiêm cẩn lựa chọn kĩ càng giữa hằng sa số những hình ảnh của đời sống, làm sao để lắng lọc được một chi tiết vụt sáng. Đó còn là khả năng sáng tạo, làm mới các hình ảnh, vận dụng những mảnh ghép hiện thực, cô đúc lại để vừa vặn với nhân vật anh đang xây dựng, với câu chuyện anh đang viết. Chưa kể, có những chi tiết đắt giá được tạo nên bởi trải nghiệm sống cả đời của nhà văn…Song, quan trọng nhất, chi tiết nghệ thuật cho thấy tâm hồn người viết, giúp độc giả khám phá tác phẩm một cách trọn vẹn, có chiều sâu. Bởi chi tiết nghệ thuật thường không đơn nhất mà đa nghĩa, giàu tính biểu tượng. Nó kết tinh cái nhìn của nhà văn, quan niệm nghệ thuật của nhà văn, chất chứa những tâm tư, tình cảm của nhà văn. Chi tiết nghệ thuật có vai trò quan trọng bởi nó sẽ hé lộ một cách ý nhị và kín đáo thế giới tâm hồn của người viết, đi đến tận cùng chiều sâu hình tượng nghệ thuật, từ đó trở thành bàn đạp để người đọc tiếp nhận tác phẩm một cách đủ đầy, trọn vẹn nhất. Và, đúng như Nguyễn Công Hoan nhận định, “chi tiết là từng hòn gạch xây nên bức tường, nếu bản thân câu chuyện không có nội dung, thì những chi tiết cũng có thể kết hợp để tạo cho chuyện một nội dung.”

Thạch Lam là một trong những cây bút hàng đầu của nền văn học Việt Nam hiện đại. Truyện ngắn của ông giàu cảm xúc, lời văn bình dị và đậm chất trữ tình. Nhân vật chính trong các sáng tác của Thạch Lam thường là những con người bé nhỏ, có cuộc sống đời thường lặng lẽ. Truyện ngắn “Gió lạnh đầu mùa” của ông là một trong những tác phẩm tiêu biểu, mà tại đó nhiều chi tiết nghệ thuật đặc sắc đã có cơ duyên trở thành hạt bụi vàng của tác phẩm. Chi tiết chiếc áo bông cũ là một trong số đó. Chi tiết ấy xuất hiện nhiều lần trong tác phẩm và trong mỗi lần xuất hiện nó lại mang một ý niệm riêng. 

Lần thứ nhất, chiếc áo xuất hiện gắn với người em đã mất của Sơn – bé Duyên. Truyện mở đầu bằng những cảm nhận đầy tinh tế, nhẹ nhàng của Sơn về thiên nhiên, qua một đêm mưa rào, gió bấc, mùa đông vội vã đến. Trong không gian “trời không u ám, toàn một màu trắng đục”, Chị Lan vào buồng lấy thúng áo cho Sơn mặc, mẹ Sơn lật cái vỉ buồm, lục đống quần áo rét. Lúc ấy, chiếc áo bông cũ lần đầu tiên xuất hiện gắn với hồi ức về Duyên, một“chiếc áo bông cánh đã cũ nhưng còn lành lặn”. Chiếc áo lúc này không chỉ đơn thuần là một đồ vật, nó đã trở thành một kỉ vật tình thân. Một vật vô tri vô giác thông thường đã được biến hóa, được thổi hồn, trở thành biểu tượng gợi nhắc về người em đã mất của gia đình Sơn. Nhìn chiếc áo, tất cả đều không khỏi nghẹn ngào thương cảm. Người mẹ lặng lẽ “rơm rớm nước mắt”, người vú già xót xa, nhung nhớ “với lấy cái áo lật đi lật lại ngắm nghía, tay mân mê”, còn Sơn “nhớ em, cảm động và thương em quá”. Chiếc áo đơn sơ đã đánh thức hồi ức đau thương về một người đã đi xa, tái hiện sự mất mát không thể lấp đầy trong tâm hồn những người ở lại. Do đó, chiếc áo trước nhất đã tái hiện nỗi đau. Song nếu nhìn sâu hơn, dường như không chỉ có nỗi đau được chuyên chở trong chi tiết ấy. Hình ảnh chiếc áo bông vẫn được gìn giữ cẩn thận còn làm nổi bật tình yêu thương vô biên và sự trân trọng biết bao tình cảm gia đình. Chiếc áo bông gắn với nhân vật Duyên là lời ngợi ca, khẳng định của Thạch Lam về sức mạnh, vai trò của gia đình trong đời sống. Sự hiện diện của người thân, dù gần hay xa, dù còn hay mất, đều có tác động mạnh mẽ đến tâm hồn của mỗi người. Đó là ý nghĩa ẩn tàng, tinh tế mà ý nghĩa, sâu sắc. 

Lần thứ hai, vẫn là chiếc áo bông ấy, nhưng lần này nó trở thành biểu tượng của  một tình bạn trong sáng, của nghĩa cử sẻ chia chân thành, cao đẹp của con người. Theo mạch truyện, câu chuyện tiếp tục mở ra với một không gian mới. Từ sự ấm cúng trong ngôi nhà nhỏ, bối cảnh chuyển sang khung cảnh chợ huyện vào một ngày vắng người. Không khí nơi đây hiện lên hiu hắt, thưa vắng qua những chi tiết gợi tả: “cái quán chơ vơ lộng gió, rác bẩn rải rác lẫn với lá rụng của cây đề”. Cảnh vật như thấm đượm cái lạnh lẽo của mùa đông, nhuốm màu tàn tạ, hoang vắng. Trong bức tranh ấy, hiện lên rõ nét hình ảnh lũ trẻ nghèo xóm chợ “chúng ăn mặc không khác ngày thường, vẫn những bộ quần áo nâu bạc đã vá nhiều chỗ”, “môi chúng nó tím lại và qua những chỗ áo rách, da thịt thâm đi”. Tội nghiệp nhất là Hiên, đứa trẻ nghèo không có manh áo tử tế “co ro đứng bên cột quán, chỉ mặc có manh áo rách tả tơi, hở cả lưng và tay.” Trước sự dáng vẻ đáng thương của Hiên, Sơn thấy “động lòng thương”, cùng chị Lan về nhà đem áo cho Hiên mặc. Chiếc áo ấy không chỉ sưởi ấm cơ thể Hiên mà còn xoa dịu nỗi tủi hổ, mang đến cho em niềm an ủi và sự sẻ chia. Đồng thời, hành động trao áo cũng đánh dấu bước trưởng thành trong tâm hồn Sơn, khi em biết cảm thông và hành động vì người khác. Như vậy, chiếc áo bông cũ đã trở thành biểu tượng giàu ý nghĩa. Chi tiết ấy phản ánh cuộc sống nghèo khổ, khó khăn, thiếu thốn của người dân xóm chợ: vì nghèo nên cái áo bông đã cũ cũng trở thành ước mơ, thành nỗi thèm khát, ngưỡng mộ, là món quà xa xỉ. Nhưng có thể khẳng định, “Gió lạnh đầu mùa” không đơn thuần tái hiện bức tranh hiện thực mà đã vượt lên trên hiện thực để vươn tới một điều gì lớn lao hơn, cao cả và vĩ đại hơn. Từ biểu tượng tình thân, chiếc áo lúc này đã trở thành một món quà của tình bạn, và xa hơn, là biểu tượng của tình người, tình đời. Qua chi tiết chiếc áo bông cũ, tác giả đã khẳng định sức mạnh của tình yêu thương trong cuộc sống. Nó là hơi ấm duy nhất có thể xua tan cái lạnh giá khắc nghiệt trong công cuộc mưu sinh gian khổ, chật vật của đời người. 

Lần thứ ba, chiếc áo xuất hiện gắn với hành động trả áo của mẹ Hiên, trở thành lời ngợi ca của Thạch Lam về lòng tự trọng của con người. Hành trình của chiếc áo bắt đầu từ một kỉ vật gắn liền với em Duyên đến món quà tặng cho Hiên, rồi khép lại với hành động trả áo của người mẹ: “Tôi về thấy cháu nó mặc cái áo bông tôi hỏi ngay. Nó bảo của cậu Sơn cho nó. Tôi biết cậu ở đây đùa, nên tôi phải vội vàng đem lại đây trả mợ”. Chỉ với chi tiết này, chiếc áo bông cũ đã góp phần mở ra nét đẹp tự trọng của một người mẹ nghèo. Bà có thể nghèo vật chất, thiếu thốn đến mức không lo nổi cho con manh áo lành, nhưng bà không cho phép mình và con trở thành gánh nặng hay sống nương nhờ sự thương hại của người khác. Như vậy, chiếc áo bông cũ không chỉ là biểu tượng của tình thân và tình bạn, mà trong lần xuất hiện cuối cùng còn tỏa sáng như một minh chứng cho nhân cách cao đẹp của con người lao động nghèo. Kết thúc truyện, dư vị đọng lại không phải là cái lạnh buốt của mùa đông, mà là hơi ấm chan hòa của tình thân, tình đời, tình người. Đó là thứ làm nên vẻ đẹp nhân văn bền lâu trong văn chương Thạch Lam, chứng thực cho sự hoàn thành trọn vẹn tuyên ngôn nghệ thuật của ông khi tác phẩm văn chương đã trở thành “một thứ khí giới thanh cao và đắc lực”, gột rửa những bụi bặm của cuộc sống lam lũ đời thường, giúp con người thêm yêu và tin hơn vào cuộc đời mình đang sống. 

Chiếc áo bông cũ quả thực là một chi tiết nghệ thuật đặc sắc trong “Gió lạnh đầu mùa”. Nó đã làm cho mạch truyện trở nên thống nhất, làm nổi bật những phẩm chất đáng quý của các nhân vật như tình yêu thương, chia sẻ và lòng tự trọng, đồng thời kết tinh tư tưởng của nhà văn, thể hiện niềm tin của tác giả vào vẻ đẹp khuất lấp trong tâm hồn người. Hơn hết, chi tiết chiếc áo bông cũ cũng phần nào làm nổi bật phong cách nghệ thuật của riêng Thạch Lam: giản dị, tinh tế, nhẹ nhàng, mang tính nhân văn, nhân đạo sâu sắc. Qua đó, ta có thể khẳng định vị trí, vai trò vô cùng quan trọng của những chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn học và trong cả sự nghiệp văn chương của người viết. Nhờ có các chi tiết nghệ thuật, tác phẩm thêm tròn trịa, phong phú, tác giả được vinh danh, gọi tên. Tuy nhiên, các chi tiết trong tác phẩm không được phép tách biệt mà luôn cần được liên kết với nhau, tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh, thống nhất. Do vậy, khi tiếp nhận văn học, độc giả cần có cái nhìn tổng thể, biện chứng, bao quát, tuyệt đối không nên có cái siêu hình, phiến diện, một chiều. 

Nhận định đã nêu lên bài học sâu sắc cho người sáng tác và tiếp nhận. Đối với người viết, quá trình sáng tạo nghệ thuật cần là sự tổng hòa của nhiều yếu tố. Đó vừa là kết tinh của một tài năng lớn, nhưng cũng là một tâm hồn lớn. Nhà văn cần không ngừng tìm tòi, quan sát, trải nghiệm, trau dồi bản thân để kết tinh, sáng tạo ra những chi tiết nghệ thuật đặc sắc. Đồng thời, họ cũng cần biết rung cảm, trăn trở, suy ngẫm trước hiện thực cuộc đời, để từ đó tạo nên những tầng nghĩa hàm ẩn cho các chi tiết nghệ thuật ấy. Người đọc trong quá trình tiếp nhận cần biết mở lòng, đón nhận những phát hiện của riêng nhà văn, nhưng cũng nên có những phát hiện, khám phá của riêng mình để làm giàu có hơn giá trị của tác phẩm, của chi tiết nghệ thuật.

Khi Samet nhẫn nại chắt chiu từng hạt bụi vàng ở tiệm hoàn kim, anh ta đã nghĩ đến bông hồng vàng sẽ đem đến cho Xuyzan niềm hạnh phúc. Tôi thầm nghĩ, khi nhà văn khởi đầu quá trình sáng tạo của mình, có lẽ anh cũng như Samet, cũng kiên trì tìm kiếm những tiểu tiết đắt đỏ ngoài đời sống để góp nhặt nên một tác phẩm văn học thực thụ. Và tác phẩm ấy, sẽ giúp cho người đọc chúng ta cảm nhận được hạnh phúc. Niềm hạnh phúc này có lẽ không phải là cảm xúc sung sướng, vui vẻ đơn thuần, mà là niềm hạnh phúc khi được khai ngộ một điều gì đó, được thức tỉnh, được yêu thương, được hy vọng, được sống đúng với tất cả những rung động vốn có của con người. Tôi cho đó là hạnh phúc. Và chính những hạt bụi vàng – những chi tiết nghệ thuật sẽ là một phương tiện, một cầu nối để nhà văn làm được làm điều đó. Đó là một nhiệm vụ thiêng liêng và cao cả. Một sứ mệnh thực sự, không thể thay thế. 

Tham khảo bài viết khác tại đây:

Nghị luận văn học: “Tiêu chuẩn vĩnh cửu của thơ ca là cảm xúc”

Xem thêm: