“Số đỏ” – VÅ© Trọng Phụng: Phân tích những Ä‘oạn trích trọng tâm

Trong chÆ°Æ¡ng trình Ngữ văn lá»›p 12, các bạn 2k7 sẽ được tìm hiểu về tiểu thuyết “Số đỏ” của nhà văn VÅ© Trọng Phụng. Đây là tác phẩm tiêu biểu phản ánh rõ nét những đặc Ä‘iểm nổi bật của thể loại tiểu thuyết.

Cô Na gá»­i đến bạn phân tích những vấn đề nổi bật trong ba Ä‘oạn trích trọng tâm của tiểu thuyết “Số đỏ” xuất hiện trong ba bá»™ sách để có cái nhìn rõ nét hÆ¡n về thể loại tiểu thuyết nhé! 

1. Phân tích nghệ thuật trào phúng trong Ä‘oạn trích “Hạnh phúc của má»™t tang gia” (SGK Cánh diều 12, tập 2, tr.35)

Từ Ä‘iển Văn học đã đặt thông tin về “Số đỏ” là tác phẩm “lên án gay gắt cái xã há»™i tÆ° sản thành thị Việt Nam Ä‘ang chạy theo lối sống văn minh rởm hết sức lố lăng đồi bại Ä‘Æ°Æ¡ng thời.” Quả thá»±c, tác phẩm đã phát huy cao Ä‘á»™ tài năng châm biếm, đả kích sắc sảo của VÅ© Trọng Phụng trÆ°á»›c những thói xấu xa, giả dối của xã há»™i thá»±c dân, phong kiến ná»­a đầu thế kỉ XX. Trong đó, ngòi bút trào phúng đặc sắc của ông được thể hiện trọn vẹn trong chÆ°Æ¡ng “Hạnh phúc của má»™t tang gia” – nÆ¡i má»™t màn hài kịch trọn vẹn được phô bày qua hình ảnh của má»™t đám tang “mẫu má»±c”. 

Nghệ thuật trào phúng là nghệ thuật tạo tiếng cười để mỉa mai, châm biếm, chế nhạo, chỉ trích, tố cáo những cái tiêu cá»±c, xấu xa, lá»—i thời, Ä‘á»™c ác trong xã há»™i. Đối vá»›i “Hạnh phúc của má»™t tang gia”, ý nghÄ©a châm biếm được gá»­i trong tên chÆ°Æ¡ng truyện khi cho thấy má»™t mâu thuẫn trào phúng, má»™t nghịch lý đầy ná»±c cười: má»™t gia đình có tang, đáng lẽ phải tiếc thÆ°Æ¡ng, sầu não đến chừng nào, ấy vậy mà lại hạnh phúc. Má»›i nghe có vẻ ngược đời nhÆ°ng trong hoàn cảnh cụ thể của gia đình này thì Ä‘iều ấy lại vô cùng hợp lí. Ở đám tang cụ Tổ, mọi người đều vui nhÆ° há»™i: con cái, cháu chắt, họ hàng thân thích, người quen biết… ai cÅ©ng thấy đây là má»™t dịp may hiếm có mà họ đã mong chờ từ lâu để thoả mãn má»™t nguyện vọng, má»™t ý đồ nào đó. VÅ© Trọng Phụng vạch rõ chân tÆ°á»›ng nhố nhăng, lố bịch của những hạng người mang danh là thượng lÆ°u, quý phái, văn minh, tân tiến nhÆ°ng thá»±c chất lại là những cặn bã, quái thai của cái xã há»™i dở Tây dở ta buổi ấy.

Trong chÆ°Æ¡ng này, tác giả đã xây dá»±ng thành công những bức chân dung trào phúng đặc sắc mà ở đó, má»—i nhân vật hiện lên là má»™t niềm “hạnh phúc” trong cảnh tang gia bối rối. Đối vá»›i những kẻ có quan hệ ruá»™t rà vá»›i cụ Tổ, cái chết của cụ chẳng làm cho đứa con, đứa cháu nào tiếc thÆ°Æ¡ng bởi đã từ lâu, họ mong cụ chết cho nhanh để chia gia tài. Thay vào sá»± tiếc thÆ°Æ¡ng, cái chết của cụ đã Ä‘em đến cho họ niềm vui to lá»›n không che giấu nổi: “Cái chết kia đã làm cho nhiều người sung sÆ°á»›ng lắm. Bọn con cháu vô tâm ai cÅ©ng vui sÆ°á»›ng thoả thích… Người ta tÆ°ng bừng vui vẻ Ä‘i Ä‘Æ°a giấy cáo phó, gọi phường kèn, thuê xe đám ma…”

Người cháu rể là Phán mọc sừng khấp khởi, sÆ°á»›ng rÆ¡n trong bụng vì đã được bố vợ nói nhỏ vào tai rằng sẽ chia cho con gái và con rể thêm má»™t số tiền vài nghìn đồng. Chính ông không ngờ rằng giá trị đôi sừng hÆ°Æ¡u vô hình trên đầu ông ta mà lại to đến thế. Còn người con trai cả của cụ Tổ thì sung sÆ°á»›ng vì má»™t lí do khác lá»›n hÆ¡n. Cụ cố Hồng mÆ¡ màng đến cái lúc cụ mặc đồ xô gai, lụ khụ chống gậy, vừa ho khạc vừa khóc mếu để cho thiên hạ bình phẩm, ngợi khen mình. Văn Minh (cháu ná»™i), đã từng du học tận bên Tây bao năm, về nÆ°á»›c không có lấy má»™t mảnh bằng, chỉ nhăm nhăm nghÄ© tá»›i chuyện chia gia tài thì thích thú ra mặt vì cái chúc thÆ° kia đã vào thời kì thá»±c hành chứ không còn là lý thuyết viển vông nữa. Cậu tú Tân, cháu ná»™i cụ Tổ hào hứng, phấn khởi thật sá»± vì cậu có dịp trổ tài sá»­ dụng cái máy ảnh mà mãi cậu không được dùng đến. Vợ Văn Minh (cháu dâu) mừng rỡ vì sẽ được mặc đồ xô gai tân thời và Ä‘á»™i cái mÅ© mấn trắng viền Ä‘en… để quảng cáo cho má»™t kiểu đồ tang má»›i lạ của cá»­a hàng Âu hoá vừa má»›i chế ra. Cô Tuyết – cháu gái cụ Tổ vá»›i bá»™ y phục ngây thÆ¡ khá hở hang và nét mặt cố tạo ra má»™t vẻ buồn lãng mạn, rất đúng mốt má»™t nhà có đám, khiến cho bao nhiêu vị khách đàn ông khi trông thấy làn da trắng thập thò trong làn áo voan trên cánh tay và ngá»±c Tuyết phải xúc Ä‘á»™ng còn hÆ¡n nghe tiếng kèn… ai oán, não nùng.

Đặc biệt, ngòi bút châm biếm, đả kích sâu cay được Vũ Trọng Phụng thể hiện rõ nét trong quá trình đưa tang. Đám tang được tổ chức chẳng khác nào một ngày hội nhố nhăng, hổ lốn. Đám ma được làm theo cả lối Ta, Tàu, Tây, có đủ cả kiệu bát cống, lợn quay… đi lọng, vài ba trăm câu đối, bức trướng, vòng hoa phúng điếu, vài trăm người đưa đám nghiêm nghị, thành kính đi sát ngay sau linh cữu cụ Tổ, trong đủ thứ tiếng kèn huyên náo: kèn ta, kèn Tây, kèn Tàu, có cả âm thanh chói tai, rộn rã của lốc bốc xoảng và bu-dích…

Trong cảnh cất đám, ta thấy rõ nét sự giả tạo đến đáng sợ của những con người vô lương tâm. Đám bạn bè, quan khách của tang chủ, đi đưa đám không phải để chia buồn mà là cốt khoe ngực đầy những huy chương như: Bắc Đẩu bội tinh, Long bội tinh, Cao Mên bội tinh, Vạn Tượng bội tinh…. trên mép và cằm đều đủ râu ria, hoặc dài hoặc ngắn, hoặc đen hoặc hung hung, hoặc lún phún hay rầm rậm, loàn quàn… Đám phụ nữ quý phái, đám trai thanh gái lịch đang theo đuổi, học đòi phong trào Âu hoá, vừa đi đưa ma vừa cười tình với nhau, bình phẩm nhau, chê bai nhau, hẹn hò nhau… Và mỉa mai thay, họ làm tất cả những chuyện ấy bằng vẻ mặt buồn rầu của những người đi đưa ma (!) Điều đó chứng tỏ họ hoàn toàn dửng dưng với người chết, tất cả đều thản nhiên, vui vẻ và dối trá.

Người dân hai bên đường đổ xô ra xem đám ma nhÆ° xem má»™t sá»± lạ. Đám ma to đến ná»—i những người trong tang gia cảm thấy hết sức sung sÆ°á»›ng và hàng phố nhốn nháo cả lên khen đám ma to. Nhà văn lạnh lùng bình luận: “Đám ma to tát có thể làm cho người chết nằm trong quan tài cÅ©ng phải mỉm cười sung sÆ°á»›ng, nếu không gật gù cái đầu.” Thật là mỉa mai, chua chát! Đằng sau sá»± phô trÆ°Æ¡ng, cố làm ra vẻ long trọng, danh giá ấy là sá»± rởm đời đến mức lố lăng, là thói háo danh đến trÆ¡ trẽn của bọn người giàu sang, hãnh tiến và bao trùm lên tất cả là thói đạo đức giả, tá»± lừa mình và lừa người.

Song song với việc mô tả hình thức đám ma với đủ các nghi thức trọng thể, Vũ Trọng Phụng không quên đi sâu thể hiện, phanh phui mặt trái của nó. Ngòi bút sắc sảo của nhà văn trưng lên liên tiếp những bức biếm hoạ trước mắt người đọc, để rồi giúp người đọc nhận ra rằng cái đám ma to tát ấy chỉ thiếu một cái duy nhất mà cũng quan trọng nhất của đám ma – đó là tình người. Thiếu lòng thương tiếc chân thành đối với người đã khuất thì tất cả những hình thức loè loẹt, om sòm kia đều trở thành vô nghĩa, thành trò cười cho thiên hạ. Những kẻ có mặt trong đám ma giống nhau ở chỗ đều giả dối và vô đạo đức.

Xuân Tóc Đỏ xuất hiện, đẩy sá»± lố lăng, dị hợm của đám ma cụ Tổ lên tá»›i đỉnh cao. Hắn chọn đúng lúc để có mặt, trÆ°á»›c sá»± chú ý của mấy trăm con người và gây ấn tượng mạnh vá»›i hai vòng hoa đồ sá»™, sáu chiếc xe kéo sang trọng và má»™t đám sÆ°, cùng loại sÆ° của báo Gõ mõ. Điều này khiến cho bà cố Hồng càng thêm sung sÆ°á»›ng: “Ấy, giả không có món ấy thì là thiếu chÆ°a được to, may mà ông Xuân đã nghÄ© há»™ tôi”. Còn cô Tuyết, người yêu của Xuân Tóc Đỏ cÅ©ng phải cảm Ä‘á»™ng mà liếc mắt Ä‘Æ°a tình vá»›i hắn.

Vũ Trọng Phụng tả cảnh hạ huyệt như một vở kịch mà bàn tay dàn dựng của đạo diễn quá ư lộ liễu, trắng trợn: cậu Tú Tân bắt từng người phải chống gậy, gục đầu, cong lưng, lau mắt… để cậu chụp ảnh, trong khi bạn hữu của cậu rầm rộ nhảy lên những ngôi mả khác mà chụp để cho ảnh khỏi giống nhau. Chỉ có một tiếng khóc lớn nhất bật lên là của ông Phán mọc sừng: ông oặt người đi, khóc mãi không thôi và tiếng khóc của ông thật đặc biệt: Hức! Hức! Hức. Ông thương cho người đã khuất chăng? Không phải! Ông đang đóng kịch trước mặt mọi người. Thực ra, cụ Tổ chết ông ta rất mừng vì được chia phần khá nhiều, kể cả cái giá của bộ sừng mà cô vợ ông đã cắm lên đầu ông. Miệng khóc, tay ông Phán dúi nhanh vào tay Xuân Tóc Đỏ một cái giấy bạc năm đồng gấp làm tư… để trả công hắn đã gọi ông là Phán mọc sừng trước họ hàng nhà vợ, nhờ đó mà ông ta có thêm được một món tiền lớn.

Có thể nói, “Hạnh phúc của má»™t tang gia” chính là cách VÅ© Trọng Phụng vạch trần, lên án hiện thá»±c xã há»™i ná»­a thá»±c dân – nÆ¡i mà đạo đức của con người trở nên rẻ mạt. Bút pháp trào phúng của VÅ© Trọng Phụng hay ở chá»— phóng đại mà nhÆ° không phóng đại, làm cho mọi việc đều nhÆ° thật và hÆ¡n thật. Các mâu thuẫn giữa hiện tượng và bản chất được khai thác triệt để nhằm gây nên những tràng cười có ý nghÄ©a phê phán sâu sắc. Ngôn từ được sá»­ dụng đầy tính châm biếm vá»›i cách diá»…n đạt vừa vô lí vừa có lí hay những lời nhận xét, bình luận hài hÆ°á»›c, mà thâm thúy. Giọng Ä‘iệu trào phúng đầy sâu cay chính là sá»± giá»…u nhại đầy mỉa mai của nhà văn dành cho con người, xã há»™i bấy giờ. Điệp ngữ “đám cứ Ä‘i” giúp ta hình dung ra được đám tang rất đông nhÆ°ng bao trùm là sá»± phô trÆ°Æ¡ng giả dối, sá»± dá»­ng dÆ°ng, vô cảm của những người Ä‘i Ä‘Æ°a tiá»…n. 

“Hạnh phúc má»™t tang gia” là được coi là má»™t trong những chÆ°Æ¡ng đặc sắc nhất của “Số đỏ” bởi cho thấy ngòi bút trào phúng đạt đến Ä‘á»™ đỉnh cao của VÅ© Trọng Phụng. Cảnh đám ma hiện ra nhÆ° má»™t màn hài kịch sinh Ä‘á»™ng, má»™t bức biếm hoạ khổng lồ và chi tiết về cái xã há»™i tá»± xÆ°ng là thượng lÆ°u, sang trọng ở Hà Ná»™i thời đó Ä‘ang phÆ¡i bày tất cả cái bản chất lố lăng và đồi bại trÆ°á»›c mắt mọi người.

Nguồn: Sưu tầm, biên soạn lại từ thichvanhoc.com.vn

2. Cảm nhận về nhân vật Xuân Tóc Đỏ trong Ä‘oạn trích “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc” (SGK Kết nối tri thức 12 tập 1, tr.11)

Nhắc đến nhà văn VÅ© Trọng Phụng, người ta nhá»› ngay đến nhân vật Xuân Tóc Đỏ – nhân vật chính trong tiểu thuyết “Số đỏ” của ông. Có mấy ai không công nhận cái tài xảo trá của Xuân khi “tiến thân” được vào xã há»™i thượng lÆ°u vá»›i đủ loại mánh khóe, thủ Ä‘oạn? Khi má»—i chÆ°Æ¡ng truyện đều là má»™t màn hài kịch được VÅ© Trọng Phụng đạo diá»…n bằng ngòi bút châm biếm sâu cay thì Ä‘oạn trích “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc” đã lá»™t trần hÆ¡n cả bản tính rởm đời, bịp bợm của Xuân cÅ©ng nhÆ° sá»± thối nát của xã há»™i Ä‘Æ°Æ¡ng thời. 

VÅ© Trọng Phụng gợi dẫn đến không gian sân quần Rollandes Vreau – nÆ¡i diá»…n ra má»™t sá»± kiện lịch sá»­ của thể thao nÆ°á»›c nhà. Tuy nhiên, đây thá»±c chất chỉ là trò hề há»—n loạn, ná»±c cười để làm nền cho Xuân Tóc Đỏ xuất hiện vá»›i vai trò là người “cứu quốc” đầy xảo trá, lố lăng. Xuân đã dùng thủ Ä‘oạn loại bỏ cá đối thủ mạnh để trở thành người duy nhất đấu vá»›i quán quân của Xiêm. Xuân Tóc Đỏ được đặt vào trong tình trạng nguy cấp: đông đảo khán giả đả đảo hắn vì đẩy hai nÆ°á»›c Việt – Xiêm đến nguy cÆ¡ chiến tranh khi Xuân thắng quán quân Xiêm La trong trận tỉ thí quần vợt. VÅ© Trọng Phụng đã tài tình tạo dá»±ng má»™t tình huống đầy nghịch lý: bài “hùng biện” đầy xảo trá khi hắn chấp nhận thua theo đề nghị của quan trên của Xuân lại có thể đổi thắng thành thua, khiến hắn trở thành người anh hùng “cứu quốc”, bậc “vÄ© nhân” chỉ trong chốc lát. 

Hình tượng nhân vật Xuân Tóc Đỏ không xuất hiện trá»±c tiếp mà xuất hiện má»™t cách gián tiếp qua lời kể của cô Tuyết. Nhà văn nhấn mạnh đến sá»± đại bại trong trận quần vợt của bà Văn Minh, cái sá»± hiểu của má»—i thành viên nhà cụ cố Hồng rằng nếu không ghi lấy má»™t bàn thắng thì danh dá»± của gia đình này sẽ mất hết. Xuân Tóc Đỏ lúc này hiện lên nhÆ° vị “cứu tinh” đặc biệt bởi “mọi người còn hi vọng vào Xuân”. Trong xã há»™i mà mọi gian xảo trở thành Ä‘iều thường nhật thì bản chất bịp bợm của Xuân Tóc Đỏ cÅ©ng khó có thể nhận ra. Hắn trong mắt mọi người là má»™t kẻ tài giỏi, vì thế trở thành niềm hi vọng có thể cứu vá»›t được danh dá»± của má»™t gia đình. 

Có thể nói, con đường “thăng tiến” của Xuân từ trÆ°á»›c tá»›i giờ Ä‘i kèm vá»›i rất nhiều vận may. Má»™t phần nhờ xã há»™i thượng lÆ°u thối nát tạo cÆ¡ há»™i cho Xuân “thừa nÆ°á»›c đục thả câu” càng bành trÆ°á»›ng hÆ¡n thói rởm đời của hắn, phần nhiều hÆ¡n bởi hắn biết dùng cái bản tính láu cá, bịp bợm của mình để làm lợi cho bản thân. Xuân chấp nhận thua theo đề nghị, trận quần vợt kết thúc vá»›i tiếng la hét, sá»± đả đảo, thất vọng, bất mãn khi Xuân để bị đánh bại bởi đối thủ từ nÆ°á»›c Xiêm. Thủ pháp cường Ä‘iệu hóa những ngờ vá»±c: “Sao tài tá»­ Xuân, giáo sÆ° quần vợt, mà lại đến ná»—i… quốc sỉ nhÆ° thế?” càng cho thấy ngòi bút châm biếm của VÅ© Trọng Phụng về sá»± tin tưởng dành cho “tài năng quần vợt” của người hâm má»™ dành cho Xuân. NhÆ°ng vá»›i sá»± lÆ°Æ¡n lẹo vốn có, Xuân không dá»… gì để mình trở thành má»™t ná»—i xấu hổ vì sá»± thua cuá»™c ấy. Việc Xuân đánh thua bàn cuối chính là bÆ°á»›c ngoặt để Xuân bá»™c lá»™ sá»± xảo trá: hắn lấy sá»± mù mờ của dân chúng để Ä‘iều hÆ°á»›ng, khiến ai cÅ©ng phải tôn vinh hắn bởi đã chấp nhận thua vì nghÄ©a lá»›n. 

“Bài hùng biện” của Xuân Tóc Đỏ trÆ°á»›c công chúng càng cho thấy ngòi bút trào phúng sâu cay mà VÅ© Trọng Phụng hÆ°á»›ng đến thói rởm đời của Xuân. Đây quả thá»±c là má»™t tấn trò, má»™t màn hài kịch được tạo bởi sá»± đánh tráo khái niệm đầy tài tình của hắn. Những người anh hùng giải cứu đất nÆ°á»›c được biết đến vá»›i tấm lòng hi sinh cao cả, vì nÆ°á»›c mà quên lợi ích cá nhân – nay Xuân lợi dụng những phẩm chất đó để biện minh cho sá»± mÆ°u mô, ham địa vị của hắn. Xuân Tóc đỏ gán cho hành Ä‘á»™ng thua cuá»™c má»™t ý nghÄ©a đẹp đẽ nhÆ° vì “góp má»™t phần vào việc tiến bá»™ trong trật tá»± hòa bình”, “cốt giữ cái mối thiện cảm của má»™t nÆ°á»›c dân bang”, “phụng sá»± công cuá»™c ngoại giao của Chính phủ”. Những Ä‘iều này khiến ai nghe cÅ©ng phải cảm kích bởi má»™t nhà lãnh tụ tận tụy, giàu lòng hi sinh đã dám từ chối danh vọng cá nhân, không muốn việc thắng cuá»™c sẽ dẫn đến chiến tranh thảm khốc giữa Việt – Xiêm. 

Tỏ ra đầy cao cả là thế nhÆ°ng ngôn ngữ trong “bài hùng biện” của Xuân lại đầy trịnh thượng. Xuân xÆ°ng “ta”, gọi “mi” cùng cách nói đầy dõng dạc “Hỡi quần chúng”, “Quần chúng nông nổi Æ¡i”, “mi đã biết đâu” hay sá»± trách móc “Mi không hiểu gì, mi oán ta!” đều cho thấy tài ăn nói, thuyết phục của Xuân. Hắn thể hiện mình là người nắm rõ sá»± tình của đất nÆ°á»›c, còn dân chúng là người sai khi chỉ trích hắn má»™t cách thiếu căn cứ. Đặc biệt, Xuân còn thể hiện má»™t loạt hành Ä‘á»™ng mạnh mẽ: vá»— vào ngá»±c, đấm tay xuống không khí, giÆ¡ cao tay lên hệt nhÆ° “má»™t nhà chính trị đại tài”. Sá»± phóng đại, cường Ä‘iệu hóa của VÅ© Trọng Phụng khiến người đọc phải bật cười bởi bản chất giả dối, trí trá của Xuân Tóc Đỏ cùng sá»± thối nát của xã há»™i Ä‘Æ°Æ¡ng thời. 

Cách diá»…n thuyết đầy tài tình, thành thạo giúp Xuân má»™t công đôi việc làm cho sá»± thua cuá»™c của hắn trở nên cao thượng, vừa củng cố sá»± tin tưởng, ngưỡng má»™ của dân chúng dành cho hắn. Đám đông khi được gọi là “mi” má»™t cách đầy hạ bệ không những không tức giận mà cảm phục, hoan hô “tấm lòng hi sinh” của Xuân dành cho quốc gia. Tiếng vá»— tay “ran lên nhÆ° mÆ°a rào”, nghìn người “bùi ngùi và cảm Ä‘á»™ng” trÆ°á»›c Xuân. Để quần chúng hoan hô Xuân Tóc Đỏ “Sá»± đại vạn tuế!’, VÅ© Trọng Phụng nhÆ° càng tô đậm thêm cái bi, cái hài cho bức tranh xã há»™i kệch cỡm bấy giờ. Hài vì má»™t kẻ vô học nhÆ° Xuân lại được ca tụng nhÆ° má»™t người hùng, đấng vÄ© nhân; bi bởi xã há»™i ai cÅ©ng bị dắt mÅ©i, không thể phân biệt được đúng sai. Từ lúc còn là má»™t tên ma cà bông cho đến khi trở thành vÄ© nhân thì cái ngôn ngữ vô giáo dục kia luôn gắn bó vá»›i hắn.

Đoạn trích đã cho thấy sá»± mâu thuẫn giữa hình thức bên ngoài và bản chất bên trong được nhìn nhận qua con mắt tinh đời của VÅ© Trọng Phụng. Ở Xuân Tóc Đỏ, cái phô bày ra đầy cao thượng đến đâu thì bản chất bên trong hắn càng trái ngược, kệch cỡm bấy nhiêu. Trên trang văn của VÅ© Trọng Phụng, ta thấy má»™t Xuân Tóc Đỏ từ má»™t tên lÆ°u manh đến danh thủ quần vợt của Bắc Kỳ rồi bÆ°á»›c lên bậc thang danh vọng cao nhất: “Anh hùng cứu quốc”.  Xuân là hiện thân cho má»™t xã há»™i mà ở đó, tấn trò đùa của cuá»™c đời được thể hiện rõ nét hÆ¡n cả. VÅ© Trọng Phụng đã dÅ©ng cảm phÆ¡i bày bản chất của chế Ä‘á»™ thá»±c dân ná»­a phong kiến nhố nhăng mà ở đó – thói rởm đời, phô trÆ°Æ¡ng cứ thế hoành hành, đến mức má»™t kẻ vô học nhÆ° Xuân có thể dá»… đổi trắng thay Ä‘en, biến sai thành đúng. Có thể khẳng định, ngôn từ đầy thâm thúy, sâu cay vá»›i cách nói mỉa, nghịch ngữ, ẩn dụ đã được VÅ© Trọng Phụng sá»­ dụng triệt để. Giọng văn trào phúng đầy mỉa mai, sắc sảo chính là cách nhà văn cất lên tiếng nói phê phán xã há»™i Ä‘Æ°Æ¡ng thời. 

Nhân vật Xuân Tóc Đỏ chính là sá»± thành công của ngòi bút xây dá»±ng nhân vật của VÅ© Trọng Phụng. Trong hành trình Ä‘Æ°a tiểu thuyết trở thành “sá»± thá»±c ở đời”, ông đã đóng góp cho nền văn học má»™t hình tượng nhân vật đầy Ä‘á»™c đáo. Xuân Tóc Đỏ chính là Ä‘iển hình tiêu biểu, là sá»± phÆ¡i bày rõ nét ra trÆ°á»›c mắt người đọc má»™t xã há»™i trong buổi giao thời đầy lố lăng, kệch cỡm nhÆ°ng vẫn tá»± xÆ°ng là thượng lÆ°u, sang trọng lúc bấy giờ.

3. Cảm nhận về Ä‘oạn trích “Hai quan niệm về gia đình và xã há»™i” (SGK Chân trời sáng tạo 12 tập 2, tr.25)

Được mệnh danh là “ông vua phóng sá»± đất Bắc”, nhà văn VÅ© Trọng Phụng luôn mang đến cho má»—i tiểu thuyết của mình những cái nhìn chân thật, sinh Ä‘á»™ng về xã há»™i. Đối vá»›i “Số đỏ”, ông đã khắc họa thành công má»™t xã há»™i thối nát vá»›i những con người kệch cỡm chạy theo đủ lề lối Tây hóa rởm đời. Đặc biệt, Ä‘oạn trích “Hai quan niệm về gia đình và xã há»™i” chính là má»™t màn kịch thời đại mà ở đó, bản chất của sá»± cải cách xã há»™i mang danh là “văn minh”, tân tiến được ngòi bút châm biếm của VÅ© Trọng Phụng lá»™t trần má»™t cách sâu sắc. 

Mâu thuẫn trào phúng được thể hiện ngay trong nhan đề của Ä‘oạn trích. Gia đình vốn là thành trì quan trọng nhất của má»—i con người, là “tế bào” của xã há»™i, quyết định sá»± tồn tại, phát triển của xã há»™i. Chính vì vậy, gia đình và xã há»™i phải có mối quan hệ mật thiết và thống nhất vá»›i nhau để giáo dục con người và Ä‘Æ°a đất nÆ°á»›c phát triển, Ä‘i lên. Ấy vậy mà trong Ä‘oạn trích “Hai quan niệm về gia đình và xã há»™i”, con người ta lại có sá»± mâu thuẫn gay gắt giữa đổi má»›i và bảo thủ; hiện đại hóa và gìn giữ truyền thống trong quan niệm về gia đình và quan niệm về xã há»™i.Bên ngoài thì kêu gọi đổi má»›i xã há»™i bằng việc thay đổi cách ăn mặc cho “Âu hóa” nhÆ°ng vá»›i gia đình thì lại khắt khe cho rằng đó là lố lăng, đồi bại. VÅ© Trọng Phụng từ đó lên án cái xấu xa, kệch cỡm, cái lố bịch, đầy phi lí của công cuá»™c Âu hóa, phÆ°Æ¡ng Tây hóa ở đô thị Việt Nam vào thập niên 30 của thế kỉ XX. 

Sá»± thành công của VÅ© Trọng Phụng nằm ở việc nhà văn đã xây dá»±ng được những nhân vật trở thành Ä‘iển hình về mặt tâm lí xã há»™i nhÆ° Xuân Tóc Đỏ, vợ chồng Văn Minh, ông Typn,… Trong Ä‘oạn trích này, các nhân vật ấy cÅ©ng đã nói lên những quan Ä‘iểm Ä‘á»™c đáo của mình để đóng góp công sức vào cái công cuá»™c “cải cách xã há»™i” đầy cao cả. Vá»›i họ, việc cấp thiết cần phải làm bây giờ là xóa bỏ cái cÅ©, tất cả đề phải “Âu hóa” để tiến bá»™. 

Đoạn trích mở đầu bằng màn giao nhiệm vụ của vợ chồng Văn Minh vá»›i Xuân Tóc Đỏ. Dù chỉ là má»™t người trông cá»­a hàng, nhÆ°ng theo vợ chồng Văn Minh, Xuân cÅ©ng Ä‘ang góp phần vào sá»± phát triển của xã há»™i: “TrÆ°á»›c khi có thể giúp chúng tôi về thể thao, anh hãy cố sức giúp xã há»™i trong công cuá»™c Âu hóa.… Từ đây mà Ä‘i, xã há»™i văn minh hay dã man là trách nhiệm ở anh!” Mặc dù chỉ là má»™t lời thoại của nhân vật, người đọc vẫn thấy thấp thoáng ở đó tiếng cười đầy mỉa mai, châm biếm của nhà văn. Chỉ làm công việc “trông nom” thôi mà Xuân đã có thể “giúp xã há»™i trong cuá»™c Âu hóa”, quyết định đến sá»± văn minh của xã há»™i thì hóa ra cái xã há»™i ấy cÅ©ng thật dá»… cải cách. Ngược lại cách nói có phần khoa trÆ°Æ¡ng của Văn Minh, vợ Văn Minh lại cụ thể hóa việc cải cách xã há»™i ấy bằng việc làm không thể dá»… thá»±c hiện hÆ¡n: “lúc nào rá»—i thì cầm cái chổi này mà phủi bụi”, “đừng để cá»­a hiệu rác rưởi, bụi bặm.” Sá»± mâu thuẫn trong cách nói của ông bà Văn Minh đã mang lại tiếng cười cho Ä‘á»™c giả. Bởi cả hai mở miệng ra là “Âu hóa” nhÆ°ng thá»±c chất lại không biết gì về bản chất của nó mà chỉ là hô hào. 

Má»™t đại diện tiêu biểu của sá»± học đòi “Âu hóa” là “nhà mÄ© thuật” vá»›i danh xÆ°ng Ä‘á»™c đáo – ông Typn. Qua nhân vật này, má»™t lần nữa Xuân được khoác lên mình nhiệm vụ cải cách đầy cao cả: “… cuá»™c Âu hóa trông cậy vào cái óc thông minh của anh”. Typn luôn miệng chỉ cho Xuân về đặc Ä‘iểm của các bá»™ trang phục Âu hóa mà hắn thiết kế nhÆ° bá»™ Kiên trinh, bá»™ Lưỡng lá»±, bá»™ Ngây thÆ¡,… Và dù vẫn chẳng hiểu gì về sứ mệnh thiêng liêng mà ai cÅ©ng đặt lên vai mình, Xuân Tóc Đỏ vẫn cố gắng ghi nhá»› tên của các mốt thời trang ở cá»­a hàng Âu hóa: “Mẹ kiếp! Quần vá»›i chả áo! – Cái này là cái gì? À Lời hứa!… Hở ngá»±c, hở tay, hở đùi là Chinh phục!…”. Má»™t xã há»™i tưởng chừng văn minh nhÆ°ng lại dùng quần áo để đánh giá con người, khiến những bá»™ trang phục mang những ý nghÄ©a hết sức dị hợm: “hở cánh tay và hở cổ là Dậy thì”,… Đó là sá»± cách tân mù quáng mà không có chọn lọc. Cách tác giả khiến Xuân “Vì trong óc nó có sẵn thành kiến, cái gì nhố nhăng thì má»›i là tân thời”, nhÆ° đại diện toàn bá»™ con người lúc bấy giờ: mất Ä‘i vẻ đẹp truyền thống. Họ cho rằng phong cách bên ngoài má»›i thể hiện được cái hợp thời, giống nhÆ° nhà thẩm mÄ© nhận xét: “má»—i má»™t người bằng lòng may má»™t bá»™ y phục tân thời, thế là nÆ°á»›c nhà có thêm má»™t người tiến bá»™”. Đó là má»™t xã há»™i chạy theo sá»± hào nhoáng, phô trÆ°Æ¡ng lại tá»± cho mình là bắt kịp xu hÆ°á»›ng.

Đây còn là một xã hội đầy sự hai mặt khi con người có tính cách cổ hủ nhưng lại làm cho mình cái vẻ hiện đại, cách tân thứ thiệt. Qua nhân vật Typn, chúng ta sẽ thấy rõ tính hai mặt đó trong quan niệm của ông ta về gia đình và xã hội. 

Typn được VÅ© Trọng Phụng xây dá»±ng trong vai má»™t kẻ sống giả dối. Ban đầu, nhà thẩm mÄ© nói vá»›i Xuân về trách nhiệm cải cách xã há»™i rồi chỉ cho anh ta những kiểu “gu” nhằm mục đích bán hàng. Nếu chỉ dừng lại ở đó, chắc hẳn, ai cÅ©ng nghÄ© đây là nhân vật tiêu biểu cho phong trào Âu hóa, cách tân, đổi má»›i, qua việc sáng tạo ra các mốt thời trang. Ấy vậy mà vá»›i vợ mình thì lại hoàn toàn khác. Khi nhìn thấy vợ trong bá»™ áo dài quần trắng (quần áo dài của phụ nữ xÆ°a thường tối màu, mặc màu trắng bị cho là lẳng lÆ¡) thôi mà đã đủ khiến ông nổi đóa lên: “Chính vợ tôi? Chính vợ tôi mà lại ăn mặc tân thời nhÆ° thế này?” vá»›i rất nhiều câu hỏi “Hở Giời” được lặp lại trÆ°á»›c vẻ ngoài tân thời của vợ. Bị vợ bắt bẻ, ông ta chống chế bằng thứ lí lẽ phô bày tất cả sá»± gia trưởng và cổ hủ: “Khi người ta cổ Ä‘á»™ng đàn bà thì phải biết là cÅ©ng có năm bảy thứ đàn bà!”, “Người khác thì được, mà mợ, mợ là vợ tôi, thì mợ không thể tân thời nhÆ° người khác được!”. Ông Typn – người tá»± cho mình cái quyền cách tân hiện đại giúp cho xã há»™i văn minh hÆ¡n nhÆ°ng lại sẵn sàng cấm Ä‘oán vợ mình không được bắt chÆ°á»›c theo. 

Quan niệm của Typn về “cải cách” đầy mâu thuẫn. Phụ nữ cần tân thời hÆ¡n trong trang phục, nhÆ°ng vợ ông thì không. Xã há»™i cần Tây hóa, nhÆ°ng gia đình ông thì không. Typn – bề ngoài tỏ vẻ mang trọng trách cách tân xã há»™i nhÆ°ng bản chất lại cổ hủ, bảo thủ. Phải chăng, chính Typh cÅ©ng không cảm nổi cái ông cho là tân thời, hắn chỉ vì tiền bạc, danh vọng mà chạy theo lối Tây hóa mù quáng? Nhà báo cÅ©ng củng cố quan niệm của Typn: “Ta nên chia gia đình và xã há»™i ra làm hai”. Typn, nhà báo chính là đại diện cho lá»›p người giả dối, sẵn sàng làm trái vá»›i lÆ°Æ¡ng tâm cốt chỉ để có được tiền bạc, danh vọng.

Qua sá»± đối lập giữa quan niệm về gia đình và quan niệm về xã há»™i trong Ä‘oạn trích, nhà văn đã chỉ ra sá»± tÆ°Æ¡ng phản giữa cái đồi bại, thối nát của bản chất bên trong vá»›i cái phô trÆ°Æ¡ng, kệch cỡm mang danh Tây hóa ở hình thức bên ngoài. Từ đó, tác phẩm cÅ©ng đả kích sâu cay xã há»™i tÆ° sản bịp bợm, chạy theo lối sống văn minh rởm, lố lăng. VÅ© Trọng Phụng đã sáng tạo ra hàng loạt tình tiết hài hÆ°á»›c mang đầy tính châm biếm qua ngòi bút trào phúng tài năng. Giọng Ä‘iệu châm biếm là tiếng cười giá»…u nhại đầy sâu cay qua cách kể châm biếm, những câu cảm thán được sá»­ dụng. Ngôn ngữ vỉa hè đến ngôn ngữ pha tạp nhiều tiếng Pháp, ná»­a Tây ná»­a ta… đã góp phần diá»…n đạt cái xã há»™i mà mọi thứ đều lai căng, tạp nham. Hàng loạt các tình huống trào phúng xoay quanh công việc “to tát” của Xuân được tạo dá»±ng, từ đó, bản chất kệch cỡm của nhân vật, xã há»™i bá»™c lá»™ rõ nét. 

Balzac từng khẳng định: “Nhà văn phải là người thÆ° kí trung thành của thời đại”. Quả thá»±c, VÅ© Trọng Phụng chính là má»™t trong những “người thÆ° kí” cần mẫn nhất bởi qua “Số đỏ” nói chung và “Hai quan niệm về gia đình và xã há»™i” nói riêng, ta thấy má»™t bức tranh về xã há»™i thá»±c dân ná»­a phong kiến bấy giờ hiện lên má»™t cách rõ nét hÆ¡n bao giờ hết. VÅ© Trọng Phụng đã cất lên tiếng nói phê phán má»™t xã há»™i sẵn sàng chạy theo tiền bạc, danh vọng mà chà đạp lên thuần phong mÄ© tục. 

Nguồn: Lớp Văn thầy Nhật (Đã được biên soạn lại)

Tham khảo những bài viết liên quan:

Phân tích Ä‘oạn trích “Hạnh phúc của má»™t tang gia” – VÅ© Trọng Phụng (bài 2)

Cách mở rộng, nâng cao vấn đề trong bài nghị luận văn học 

Cái tôi tài hoa, uyên bác của Nguyá»…n Tuân trong “Người lái đò sông Đà“

Xem thêm:

• Lá»›p văn cô Ngọc Anh trá»±c tiếp giảng dạy tại Hà Ná»™i: Tìm hiểu thêm
• Tham khảo sách Chuyên đề Lí luận văn học phiên bản 2025: Tủ sách Thích Văn học
• Tham khảo bá»™ tài liệu Ä‘á»™c quyền của Thích Văn học siêu hot: Tài liệu
• Đón xem các bài viết má»›i nhất trên fanpage FB: Thích Văn Học