“Đề tài” và “chủ đề” – hai cụm từ tưởng chừng quen thuộc nhưng cũng gây không ít khó khăn cho các bạn học sinh trong quá trình học văn và làm văn. Trong quá trình đọc – phân tích tác phẩm văn học, rất nhiều bạn học sinh thường nhầm lẫn giữa đề tài và chủ đề, dẫn đến xác định sai trọng tâm khi làm bài. Vậy hai khái niệm này khác nhau thế nào? Hãy cùng Thích Văn học ghi lại những kiến thức trọng tâm – ngắn gọn – dễ hiểu nhất về “đề tài” và “chủ đề” trong bài viết này nhé!
1. Phân biệt khái niệm
| Đề tài | Chủ đề |
| – Đề tài là phạm vi hiện thực đời sống được nhà văn lựa chọn để phản ánh. – Đề tài là cơ sở để nhà văn khai thác chủ đề tác phẩm, nơi thể hiện sống động, cụ thể các vấn đề nhân sinh lớn, nhỏ của tác phẩm văn học và là chìa khóa để bạn đọc hiểu đúng nội dung của tác phẩm. – Trả lời cho câu hỏi: Tác phẩm viết về lĩnh vực nào của cuộc sống? – Các đề tài thường gặp: gia đình, chiến tranh, người nông dân, tuổi học trò,… | – Chủ đề là vấn đề tư tưởng, thông điệp, thái độ mà tác giả muốn gửi gắm thông qua đề tài ấy. – Chủ đề là nơi thể hiện tập trung chiều sâu tư duy nghệ thuật, khả năng bao quát đời sống và sự nhạy cảm của nhà văn. – Trả lời cho câu hỏi: Tác giả muốn nói điều gì? Muốn khẳng định hay lên án điều gì? – Các chủ đề thường thể hiện:
|
→ Ghi nhớ nhanh: Đề tài > Chủ đề
Đề tài → Viết về cái gì?
Tham khảo: Sách Chuyên đề lý luận văn học
Chủ đề → Muốn nói điều gì qua cái đó?
2. Cách xác định đề tài
Để xác định đề tài của tác phẩm, học sinh cần chú ý đến các yếu tố:
– Tác phẩm xoay quanh con người/sự việc/lĩnh vực nào?
– Khung không gian, thời gian được nói tới trong tác phẩm?
Ví dụ: Đề tài của bài thơ “Đồng chí” (Chính Hữu) là hình ảnh người lính trong thời kì kháng chiến chống Pháp.
Để xác định chủ đề của tác phẩm, học sinh cần chú ý đến các yếu tố:
– Nhan đề và một số từ ngữ chủ đề.
– Những lời phát biểu, thuyết minh của người trần thuật, của nhân vật,…
– Hệ thống hình tượng, đặc biệt là hình tượng nhân vật (môi trường, hoàn cảnh sống, các mâu thuẫn xung đột, số phận nhân vật trung tâm,…)
Ví dụ: Chủ đề truyện ngắn “Bánh chưng gấc” (Cao Xuân Sơn) là ca ngợi tình cảm gia đình gắn bó, sự trân trọng truyền thống và giá trị của yêu thương trong dịp Tết cổ truyền. Chủ đề ấy được thể hiện qua nhan đề với hình ảnh chiếc bánh chưng – vốn là món quen thuộc với mỗi gia đình Việt Nam vào mỗi dịp tết đến xuân về. Đặc biệt, trong văn bản, món bánh là kết tinh của tình cảm yêu thương, sự chăm chút và lòng hiếu thảo của các thành viên dành cho bà nội. Chủ đề ngợi ca còn được thể hiện qua việc xây dựng và khắc họa tình cảm của các thành viên trong gia đình bé Trân.
4. Một số lưu ý về đề tài và chủ đề trong tác phẩm văn học
– Một tác phẩm văn học có thể có nhiều đề tài, trong đó chỉ có một đề tài trung tâm.
– Một tác phẩm văn học có thể có nhiều chủ đề, trong đó chỉ có một chủ đề trung tâm.
– Đề tài và chủ đề của tác phẩm có mối quan hệ thống nhất biện chứng. Chủ đề của tác phẩm được triển khai trên cơ sở đề tài. Sự gắn bó với đề tài cụ thể làm cho vấn đề của tác phẩm có cơ sở xã hội – lịch sử thuyết phục. Tuy nhiên, cùng viết về một đề tài, chủ đề của các tác phẩm khác nhau có thể không giống nhau.
Ví dụ: Cùng viết về đề tài người nông dân nhưng truyện ngắn của Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao,… có những cách khai thác khác nhau: Ngô Tất Tố phát hiện ra người dân là nạn nhân của vấn nạn sưu cao thuế nặng (gia đình li tán, khốn cùng tài sản,…), Nam Cao đặt ra vấn đề người nông dân bị tha hóa (Chí Phèo là nhân vật điển hình, bổ trợ cho kiểu người này còn có Năm Thọ, Binh Chức),…
Tham khảo các bài viết khác tại đây:
Đoạn NLVH cảm nhận tâm trạng nhân vật trữ tình
NLVH về nhân vật trong tác phẩm hồi kí
Xem thêm: