Nghị luận văn học: “Trên mảnh đất khô cằn” (Đinh Công Thủy)

Đề Nghị luận văn học:

Viết văn bản nghị luận về bài thơ “Trên mảnh đất khô cằn” của tác giả Đinh Công Thủy. 

Trên mảnh đất khô cằn 

Một câu thơ vượt ra ngoài xác phàm 

Có giống cánh hoa mơ mong manh nở ra từ xù xì gai góc? 

Hãy cứ vui khi nắng về 

Khi bầy chim chao chác không trung. 

Sẽ có một giá trị trong mùa xuân này 

Ấy là mầm cây đêm qua ngập ngừng tách vỏ 

Mầm cây hứa hẹn mùa màng 

Trên khoảnh đất khô cằn 

Không có dấu hiệu của sự e sợ. 

Hãy cứ để câu thơ vượt thoát như cánh chim 

Như hạt mầm kia đợi mùa hái quả. 

(Nguồn: Văn học và Tuổi trẻ, số tháng 2/2024) 

Bài làm 

Nhà thơ Chế Lan Viên từng nói: “Vạt áo của triệu nhà thơ không bọc hết bạc vàng mà đời rơi vãi/ Tất cả mỗi người dù lạ hay quen đều viết cho thơ anh một chữ/ Hãy nhặt những chữ của đời mà góp nên trang.” (Nghĩ về thơ II). Khơi nguồn từ cuộc sống, thơ ca luôn chứa đựng hình bóng của con người và cuộc đời. Thơ chính là hình thức thể hiện khi chất “vàng” của đời đã thấm vào tâm hồn thi sĩ. Và thế là chúng ta có thơ, những câu thơ dùng con chữ và sự sống bé nhỏ trong cuộc đời làm chất liệu truyền tải thông điệp và tư tưởng của người nghệ sĩ. Trên mảnh đất khô cằn cũng là một tiếng thơ tha thiết như thế, nơi nhà thơ Đinh Công Thủy gửi gắm những thông điệp về cuộc đời và nghệ thuật qua lăng kính của đời sống chân thực. 

“Chỉ có cuộc đời rộng rãi, chỉ có trường đời vô thường định mới dạy cho người ta viết được những câu đẹp đẽ” (Nguyễn Tuân). Từng lăn lộn khắp miền ngược xuôi và làm qua nhiều nghề, “những điều trông thấy” đã nuôi dưỡng trong tâm hồn nhà thơ Đinh Công Thủy một vốn xúc cảm dồi dào cho những vần thơ dung dị và độc đáo của ông. Sinh năm 1972, nhà thơ xứ Tuyên đã có hơn hai mươi năm cầm bút trong vai trò phóng viên, biên tập viên và nhà thơ. Đặc biệt, trong mảng thơ ca nghệ thuật, ông tạo cho mình một tiếng nói riêng, một màu sắc cá biệt kết hợp giữa chất trữ tình giản dị, đằm thắm và cái tôi nghệ thuật đầy kiêu hãnh trước thử thách qua những hình tượng cách tân. Đọc Trên mảnh đất khô cằn, ta thấy lại hương đời, hương thơ ấy tỏa ra từ trong thẳm sâu tâm hồn của người nghệ sĩ đầy mẫn cảm ấy. Bên dưới “mảnh đất” tưởng như khô cằn ấy không ngờ lại chứa đựng những sự sống vô cùng. Như một tấm lụa mềm với vẻ đời trữ tình in hằn trên lớp vải, lại cũng như cành khô cứng cỏi khắc cái tôi suy tư về nghệ thuật trong từng thớ gỗ, Trên mảnh đất khô cằn thực sự là thông điệp giàu ý nghĩa về giá trị của sự sống, của việc sáng tạo, dám phá bỏ rào cản để thay đổi theo một thiên hướng tích cực hơn. 

Bài thơ gây ấn tượng với độc giả ngay từ thi đề vừa chân thực vừa gợi nhiều liên tưởng – “Trên mảnh đất khô cằn”. Liệu ở một nơi khô cằn, hoang vu, cạn kiệt sự sống ấy chứa đựng những điều gì? Nhan đề gợi nhiều tò mò và suy ngẫm để độc giả phải làm một cuộc hành trình “lặn vào đáy chữ” tìm ra ý nghĩa cho thi phẩm. Và cả bài thơ chính là thông điệp về vẻ đẹp của sự sống, của nghệ thuật mà thi sĩ muốn gửi gắm tới độc giả. Do đó, trên mảnh đất khô cằn ấy đã có đóa hoa thơ được nở rộ: 

Một câu thơ vượt ra ngoài xác phàm 

Có giống cánh hoa mơ mong manh nở ra từ xù xì gai góc? 

Một câu thơ có thể nào “vượt ta ngoài xác phàm” được không? Nó có thể rời bỏ thân mình với những con chữ “nằm thẳng đơ trên trang giấy” để cách tân hay không? “Một câu thơ vượt ra ngoài xác phàm” là câu thơ vượt lên những lớp nghĩa bề nổi của ngôn từ, vượt lên trên những câu chữ sáo mòn, là câu thơ không chỉ đọng lại trong lớp ngôn từ hoa mĩ thông thường mà nó phải tràn qua cả trang giấy và mặt chữ bút mực để truyền tải một thông điệp lớn lao hơn thế thông qua sự sáng tạo độc đáo của nhà thơ. “Giống cánh hoa mơ nở ra từ xù xì gai góc”, “câu thơ vượt ra ngoài xác phàm” – “xù xì gai góc” sẽ nở thành cánh hoa, sẽ là tuyên ngôn của nghệ thuật sau một quá trình sáng tạo đầy trăn trở. Câu thơ ấy, cánh hoa ấy dù có “mỏng manh”, có “thoát xác phàm”, nhưng đó chẳng phải là điềm báo của sự lụi tàn. Nó giống như một sự sống mới, một hình hài mới thấp thoáng sau lớp vỏ tầm thường. Quá trình ấy có chăng cũng là quá trình đời người trải qua thăng trầm biến động, phá kén, thoát thai, rũ bỏ những xưa cũ cứng nhắc đơn điệu để trở thành một phiên bản hoàn chỉnh, đẹp đẽ. Ấy là một quá trình chật vật và đau đớn nhưng: 

Hãy cứ vui khi nắng về 

Khi bầy chim chao chác không trung. 

Nếu cuộc sống đã là thế, vậy thì hãy tận hưởng trọn vẹn niềm vui, hãy hòa mình vào cái đẹp của đất trời. Hãy sống một cuộc đời đẹp đẽ, trọn vẹn như đúng nghĩa của nó. Nhà thơ phát hiện ra rằng, cuộc đời đã biến thiên buộc vạn vật phải thay đổi để trở nên tốt đẹp hơn. Đó là khi: 

Sẽ có một giá trị trong mùa xuân này 

Ấy là mầm cây đêm qua ngập ngừng tách vỏ 

Mầm cây hứa hẹn mùa màng 

Trên khoảnh đất khô cằn 

Không có dấu hiệu của sự e sợ. 

Một mầm cây sẽ vươn mình tách vỏ mà “không có dấu hiệu của sự e sợ” giữa mảnh đất khô cằn cỗi trong đêm xuân như một lời hứa hẹn về mùa màng bội thu. Phải chăng, chỉ khi dám phá bỏ khuôn khổ, chịu đựng nỗi đau “thoát xác” thì vạn vật mới có cơ hội để hoàn thiện vẻ đẹp của bản thân, để đem đến “một giá trị trong mùa xuân này” – mùa xuân khởi đầu của một cuộc đời mới? Quá trình phá bỏ lớp vỏ bao bọc là một hành trình đằng đẵng mà đau khổ và đòi hỏi trói buộc với lòng can đảm. Bởi ta phải lựa chọn, là tất cả hoặc không là gì; phải lựa chọn sống hay tồn tại. Và nếu muốn sống có giá trị thì buộc phải vươn mình, phải dũng cảm “phá kén” bất chấp nỗi đau của đêm trước ngày “hóa bướm”. Rồi ta cũng sẽ giống mầm cây xanh non trong buổi xuân kia, góp một phần mang đến sự sống cho đời, gửi gắm trong đó tín hiệu của mùa màng tươi tốt, của một sức sống bền lâu. 

Từ góc nhìn ở trang đời, tác giả nối mối dây liên hệ với trang thơ, với đời sống nghệ thuật. Mượn những câu thơ, thi sĩ gửi đến một thông điệp: 

Hãy cứ để câu thơ vượt thoát như cánh chim 

Như hạt mầm kia đợi mùa hái quả. 

Nếu đời phải bước ra khỏi vùng an toàn, phải dám đổi mới, dám phá vỡ khuôn khổ cứng nhắc để có một cuộc đời giá trị thì thơ ca cũng như vậy. Nghệ thuật liệu có còn ý nghĩa nếu tác phẩm này là bản sao của tác phẩm kia, nếu mỗi nghệ sĩ đều hài lòng với những điều sẵn có, nếu những lối viết đơn điệu và quen nhàm cứ trở đi trở lại? Vậy nên “hãy cứ để câu thơ vượt thoát như cánh chim”, hãy chắp cho lời thơ đôi cánh để rời xa tầm đất thấp và bay đến những miền cao xanh. Và như thế câu thơ cũng sẽ “như hạt mầm kia đợi mùa hái quả”, “sẽ có một giá trị trong mùa xuân này”. Lúc ấy nghệ thuật – thi ca mới thực sự hòa nhập với cuộc đời và có một đời sống riêng trường tồn mãi mãi với thời gian, vượt lên những băng hoại của nhân thế như nhà thơ – nhạc sĩ Văn Cao trong bài thơ Thời gian cũng đã từng khẳng định: “Riêng những câu thơ còn xanh/ Riêng những bài hát còn xanh”. 

Trên mảnh đất khô cằn của tác giả Đinh Công Thủy tựa như một đóa hoa thơ, một mầm cây nhỏ nhắn, xinh xắn. Nhà thơ mượn một “cánh hoa mơ mong manh”, mượn một mầm cây nhỏ của đất trời để nói câu chuyện lớn lao về cuộc đời chung, về cuộc đời thơ ca nói riêng và nghệ thuật nói chung. Cũng bởi, đời sống là nơi dòng sông thi ca khơi nguồn, tư tưởng của nhà thơ về cuộc sống và nghề làm thơ cũng có điểm giao thoa. Phải chăng, vạn vật trên thế gian này muốn tồn tại, muốn có giá trị trước cảnh “thời thế, thế thời”, trước những “mùa xuân mới” của cuộc đời thì đều phải dũng cảm phá bỏ những rào cản và khuôn khổ sáo mòn, phải thách thức giới hạn của chính mình, phải vượt lên trên bản thân của ngày hôm qua? Người vậy, cây vậy, hoa vậy và thơ ca nghệ thuật cũng vậy. Hãy để câu thơ “vượt ra ngoài xác phàm”, “vượt thoát cánh như chim”, vượt khỏi lối mòn để sáng tạo, để bay cao bay xa, để tự tạo nên chân giá trị cho chính mình. Tác phẩm là một thông điệp, một tuyên ngôn về cuộc đời – nghệ thuật, mang một tiếng lòng tha thiết rằng: Hãy yêu lấy cuộc đời đầy gai góc này và hãy dũng cảm thay đổi, sáng tạo, dám vượt qua giới hạn để bản thân trở nên có giá trị. 

Bài viết của Đỗ Thị Thanh Vân 

Lớp 11A14, THPT Thuận Thành số 1, TX. Thuận Thành, Bắc Ninh 

(Theo báo Văn học và Tuổi trẻ, số 552+553, tháng 9 năm 2024)

Tham khảo những bài viết liên quan:

Nghị luận văn học nâng cao: Chức năng của hình tượng nghệ thuật

Nghị luận văn học nâng cao: Cái đẹp trong văn học nghệ thuật

Nghị luận văn học nâng cao về Thơ

Nghị luận văn học xã hội về Khát vọng