Đề 3 – NLVH: Truyện ngắn nắm bắt khoảnh khắc của đời sống

Yêu cầu cần đạt

Viết bài văn nghị luận văn học

1. Hình thức, kĩ năng 

– Trình bày vấn đề một cách khoa học, hấp dẫn 

2. Nội dung 

2.1. Giải thích 

– Hướng tới nắm bắt cái khoảnh khắc của đời sống: Truyện ngắn chỉ tập trung vào một hoặc vài biến cố, phản ánh các sự kiện xảy ra trong một không gian, thời gian nhất định. 

– Khoảnh khắc vô tận ngắn ngủi về thời gian vật lý nhưng vô tận về hiệu ứng tâm linh: Hiện thực được mô tả trong khoảnh khắc ngắn ngủi của thời gian vật lí lại chứa đựng chiều sâu vô tận: chân thực, sống động với những nét bản chất, quy luật, những vấn đề cốt yếu nhất. Đó cũng có thể là những khoảnh khắc ấn tượng, ám ảnh khiến người đọc phải trầm tư, nghĩ suy, chất vấn hiểu biết và nhận thức của mình.  

→ Ý kiến của GS Huỳnh Như Phương vừa đề cập đến đặc trưng của thể loại truyện ngắn: hướng tới nắm bắt, phản ánh và tái tạo thực tại thông qua một khoảnh khắc đặc biệt có khả năng bộc lộ bản chất, hiện thực đời sống. Đồng thời đặt ra yêu cầu cho một truyện ngắn hay: đó là những tác phẩm không chỉ phản ánh bề mặt cuộc sống mà còn đặt ra những vấn đề khiến bạn đọc phải suy tư, trăn trở mà tự vấn, đổi thay. 

2.2. Bàn luận 

• Do dung lượng ngắn, nên truyện ngắn thường chọn cách phản ánh những khoảnh khắc ngắn ngủi, những lát cắt trong đời sống, những mẩu nhỏ trong cuộc đời nhân vật…
• “Khoảnh khắc của đời sống” là chỗ hiện thực ngưng đọng, thể hiện tập trung những nét bản chất của con người và cuộc sống. Nắm bắt “khoảnh khắc” là con đường để truyện ngắn phản ánh hiện thực một cách có chiều sâu.
• Bên cạnh đặc trưng thể loại, đó còn là cách nghệ thuật khẳng định cách thức chiếm lĩnh đời sống đặc biệt: từ những khoảnh khắc của hiện thực, nhà văn có thể phơi bày sự đa dạng, ẩn khuất, chiều sâu của con người và cuộc sống, đem lại sự bất ngờ cho bạn đọc, khiến họ trầm trồ trước những điều gần gũi mà lại chưa hề thấy. Từ đó tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm văn học, khoái cảm thưởng thức của người tiếp nhận. 

• “khoảnh khắc vô tận” tạo nên sức chứa lớn về tư tưởng và cảm xúc; sự kịch tính, căng thẳng, hấp dẫn cho truyện ngắn. Do đó,  vượt lên hạn định ngặt nghèo về dung lượng, thời gian vật lí, truyện ngắn hay vẫn có thể khái quát hiện thực cuộc sống ở cả bề rộng và chiều sâu, chứa đựng tầm vóc tư tưởng và tài năng nghệ thuật của nhà văn. 
• “khoảnh khắc vô tận” khiến hiện thực hiện lên như một khối đa diện, mang trong nó nhiều triết lý đối nghịch, thách thức với hiểu biết thông thường. Nó khơi gợi được bên trong người đọc những rung động, tư duy; khiến họ day dứt và ám ảnh, thôi thúc họ phải một lần nữa dấn thân vào thế giới của truyện ngắn đó để tìm lời giải đáp cho những cật vấn của bản thân, đối thoại với nhà văn và với chính mình. Đó chính là hiệu ứng tâm linh đặc biệt của truyện ngắn hay .
• “khoảnh khắc vô tận” trong truyện ngắn không phải sự chuyển biến tự nhiên từ những khoảnh khắc của cuộc sống thông thường mà là kết quả từ quá trình quan sát, tìm tòi, chắt lọc của người nghệ sĩ.  Đó là dấu hiệu của tài năng, thể hiện năng lực sáng tạo và tầm vóc tư tưởng của nhà văn. 

2.3. Mở rộng 

– Có những khoảnh khắc văn xuôi không thể mô tả, nhưng truyện ngắn hay dám vượt qua những giới hạn của ngôn từ tự sự để xóa mờ ranh giới thể loại để phản ánh, nhận thức và sáng tạo hiện thực toàn vẹn, sâu sắc nhất.  

– Bài học với người sáng tạo.