Kỹ năng làm bài, Tri thức Ngữ văn

Cách viết đoạn văn phân tích một khía cạnh của văn bản thơ

Cach viet doan phan tich kia canh cua van ban tho

Khi viết đoạn văn Nghị luận văn học về một văn bản thơ, ngoài những dạng đề yêu cầu phân tích giá trị nội dung và nghệ thuật của toàn bộ ngữ liệu, các bạn học sinh sẽ còn bắt gặp những đề bài đòi hỏi phân tích một khía cạnh nhất định của văn bản. Để bài làm không bị mất điểm đáng tiếc, việc nắm được dàn ý và có khả năng cảm nhận các hình ảnh, câu thơ bám sát khía cạnh đề đặt ra đóng vai trò quan trọng. 

Cùng tham khảo một số dàn ý chung cho các dạng bài phân tích, cảm nhận một khía cạnh của văn bản thơ trong bài viết dưới đây của Thích Văn học để tích lũy thêm kiến thức, kĩ năng trong quá trình làm bài nhé!

1. Phân tích tâm trạng của nhân vật trữ tình

– Mở đoạn: 

  • Giới thiệu được tác giả, đoạn trích/ bài thơ.
  • Khái quát những nét đặc sắc trong tâm trạng của nhân vật.

– Thân đoạn:

  • Phân tích được những tâm trạng của nhân vật trữ tình. 
    • Gọi tên được từ 2 – 3 nét cảm xúc của nhân vật: Qua việc trả lời các câu hỏi:
      • Tâm tạng nhân vật trữ tình được gợi ra trong hoàn cảnh nào?
      • Tâm trạng của nhân vật trữ tình có thay đổi qua các đoạn thơ không? Nếu có thì thay đổi thế nào? Ý nghĩa của sự thay đổi ấy? 
    • Dựa vào các yếu tố để đưa ra cảm nhận: những từ ngữ, hình ảnh miêu tả trực tiếp cảm xúc của nhân vật/ các biện pháp tu từ/…
  • Đánh giá:
    • Nhân vật là đại diện/ biểu tượng/… cho lớp người nào/ hình mẫu con người như thế nào?
    • Qua nhân vật, nhà thơ thể hiện chủ đề và tình cảm gì?
    • Đánh giá về đặc sắc nghệ thuật: giọng thơ, ngôn ngữ thơ, nhịp thơ, hình ảnh thơ,…

– Kết đoạn:

  • Khẳng định lại những nét đặc sắc trong tâm trạng của nhân vật.
  • Đưa ra bài học, thông điệp gửi gắm từ vẻ đẹp nhân vật. 

2. Phân tích nét đặc sắc của một hình tượng/hình ảnh biểu tượng

– Mở đoạn: 

  • Giới thiệu được tác giả, đoạn trích/ bài thơ.
  • Khái quát được hình tượng/ hình ảnh biểu tượng đề yêu cầu. 

– Thân đoạn:

  • Khái quát về hình tượng/ hình ảnh biểu tượng: xuất hiện xuyên suốt hay cụ thể ở trong những khổ thơ nào?/ xuất hiện qua lời của ai?/…
  • Phân tích hình tượng/ hình ảnh biểu tượng:
  • Nêu được từ 2 – 3 ý, dựa vào các câu hỏi sau:
    • Hình tượng/ hình ảnh được hiện lên như thế nào?
    • Hình tượng/ hình ảnh được hiện lên gắn với những điều gì?/ biểu tượng cho điều gì?
    • Dựa vào các yếu tố để đưa ra cảm nhận: những từ ngữ, hình ảnh thơ, các biện pháp tu từ,…
  • Đánh giá:
    • Hình tượng/ hình ảnh biểu tượng cho thấy chủ đề, tư tưởng gì của nhà thơ?
    • Hình tượng/ hình ảnh biểu tượng cho thấy tình cảm, cảm xúc gì của nhà thơ?
    • Đánh giá về đặc sắc nghệ thuật: giọng thơ, ngôn ngữ thơ, nhịp thơ, hình ảnh thơ,…

– Kết đoạn:

  • Khẳng định lại giá trị của hình tượng/ hình ảnh biểu tượng đối với đoạn thơ/ bài thơ.
  • Đưa ra bài học, thông điệp được gửi gắm từ hình tượng/ hình ảnh biểu tượng. 

3. Ví dụ minh họa

Đề bài

(Cho các con)

… Tổ quốc là khi mẹ sinh ra con

Có cái mũi dọc dừa, màu da vàng như nắng

Đêm trở dạ có bà con chòm xóm

Bếp lửa hồng ấm suốt cả đời ta

Con lớn như măng trong sự tích đằng ngà

Hồn trẻ Việt tự mang hồn Tháng Gióng

Nết phục hậu dịu dàng cô Tấm

Nghĩa đồng bào ôm trọn biển và non

Là ngọt ngào tiếng Việt môi son

Ôi tiếng Việt bao thăng trầm xa xót 

Cánh cò bay lả vào câu hát 

Chạm trang Kiều, tiếng Việt hóa lung linh 

[…]

Tổ quốc là biên trân áo mong manh

Tây rồi Bắc đổi mùa ràn rạt gió 

Bao thế kỉ những đợi chờ hóa đá

Đất nước vĩnh hằng cánh võng trước thềm khơi

Là dòng máu cha ông tha thiết chảy muôn đời

Thấm vào đất, vào con, vào sắc cờ cháy rực

Là tất cả những gì yêu dấu nhất

Không nói được thành lời, thì gọi Tổ quốc ơi!

(Trích Tổ quốc, Nguyễn Sĩ Đại, dẫn theo Văn bản đọc hiểu Ngữ văn 12, Đỗ Ngọc Thống (Chủ biên), NXB Đại học Huế, 2024, tr.174-175)

Viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) phân tích hình tượng Tổ quốc qua cảm nhận của nhân vật trữ tình trong đoạn trích ở phần Đọc – hiểu.

Gợi ý cho phần thân bài

– Khái quát về hình tượng: được xuất hiện xuyên suốt bài thơ; qua lời của người mẹ nói với các con.

– Phân tích hình tượng:

  • Hình tượng Tổ quốc hiện lên cụ thể, chân thực, gần gũi với mỗi người từ khi sinh ra đến lúc lớn lên 
    • Tổ quốc gắn liền với sự ra đời của mỗi cá nhân, với những đặc điểm riêng của người Việt (“mũi dọc dừa”, “màu da vàng”).
    • Tổ quốc chính là không gian ấm áp của tình làng nghĩa xóm (“bếp lửa hồng”), hiện diện nơi câu chuyện cổ tích (“sự tích đằng ngà”)
  • Tổ quốc hiện lên thiêng liêng, cao quý:
    • Là mạch nguồn văn hóa truyền thống của dân tộc
      • Tổ quốc lưu giữ và phát huy những giá trị văn hóa: là Thánh Gióng – biểu tượng cho tinh thần chống ngoại xâm; cô Tấm – biểu tượng cho vẻ đẹp nhân ái; “nghĩa đồng bào” – sự đoàn kết dân tộc.
      • Tiếng Việt – mạch nguồn văn hóa được biến tấu thành những câu hát dân gian, áng thơ bất hủ.
    • Là sự hi sinh xương máu của các thế hệ đi trước:
      • Tổ quốc mang những dấu ấn của năm tháng, quá trình chiến đấu gian khổ vì độc lập đất nước (“biên trấn áo mong manh”).
      • Tổ quốc chính là mạch nguồn của lòng yêu nước, của tinh thần dân tộc luôn chảy trong “dòng máu” của biết bao thế hệ. 
    • Là tất cả những gì yêu dấu nhất, xúc động nhất, không diễn tả hết bằng lời…
      • Cách nói “tất cả” cho thấy Tổ quốc không chỉ là khái niệm mà đã trở thành một phần tâm hồn của con người Việt Nam.
      • Đây chính là sợi dây tình cảm gắn kết người với người, là sự trân trọng không thể diễn tả thành lời mà chỉ có thể cất tiếng gọi “Tổ quốc ơi!”.

– Đánh giá:

  • Hình tượng cho thấy vẻ đẹp thiêng liêng, cao cả, được vun đắp trong suốt chiều dài lịch sử, được hình thành từ những điều nhỏ bé của Tổ quốc.
  • Hình tượng cho thấy niềm tự hào về lịch sử đất nước, sự biết ơn với công lao hi sinh của thế hệ trước, niềm tin và hi vọng vào tương lai của dân tộc,…
  • Nghệ thuật: thể thơ tự do; ngôn ngữ thơ giản dị, giàu sức gợi; giọng thơ thiết tha, tự hào;…

Tham khảo bài viết khác tại đây:

Dàn ý một số dạng NLXH thường gặp

Xem thêm: