Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của Chí Phèo

Nam Cao là một nhà văn hiện thực lớn có tư tưởng nhân đạo vừa sâu sắc, mới mẻ, vừa độc đáo. Ông là nhà văn hiện thực xuất sắc tràn đầy tinh thần nhân đạo, chuyên viết về hai đề tài: người trí thức nghèo sống mòn mỏi, bế tắc trong xã hội cũ và người nông dân bị bần cùng hóa, lưu manh hóa trước Cách mạng tháng Tám. Trong đó, Chí Phèo là 1 kiệt tác trong văn xuôi VN hiện đại của nhà văn Nam Cao viết vào năm 1941. Truyện kể lại cuộc đời của một người dân cùng khổ tên là Chí Phèo. Chí Phèo là biểu hiện sống động của bi kịch sinh ra là người mà k đc làm người. Câu truyện có nhiều bi kịch, nhưng đặc biệt, trong đó quá trình thức tỉnh hồi sinh và bi kịch cự tuyệt của Chí Phèo trong tác phẩm là một trong những đọan thể hiện sâu sắc ý nghĩa nhân văn và giá trị nhân đạo của tác phẩm.

Chí Phèo, nguyên là một đứa con hoang, bị bỏ rơi nơi lò gạch cũ khi vừa mới lọt lòng, vốn là người nông dân hiền lành, lương thiện nhưng đã bị xã hội phong kiến bóc lột, đè nén, áp bức trở thành “con quỷ dữ làng Vũ Đại”. Bá Kiến đã đẩy Chí Phèo vào tù, biến Chí từ một người nông dân hiền lành trở thành một thằng lưu manh và trở thành tay sai đắc lực cho bọn cường hào trong làng. Chí gần như sống trong vô thức, bị xã hội ruồng bỏ, bị cướp mất quyền làm người, bị cướp đi cả nhân hình lẫn nhân tính. Và cứ thế Chí Phèo say triền miên. Say để quên đi quyền làm người, say để làm những việc mà người ta giao cho hắn làm, đốt phá, cướp giật, doạ nạt… của bao người dân lương thiện. Những cơn say của hắn tràn cơn này sang cơn khác, thành một cơn dài, mênh mông, hắn ăn trong lúc say, thức dậy hãy còn say… Chưa bao giờ hắn tỉnh, và có lẽ hắn chưa bao giờ tỉnh táo, để nhớ có hắn ở đời.

Cứ tưởng Chí Phèo mãi mãi sống kiếp thú vật, rồi sẽ kết thúc bằng cách vùi xác ở một bờ bụi nào đó. nhưng bằng tài năng và nhất là bằng trái tim nhân đạo của một nhà văn lớn, Nam Cao đã để Chí Phèo trở về sống kiếp người một cách tự nhiên. Ông đã soi rọi ánh sáng của ty thương vào tận đáy tâm hồn đen tối của con quỷ dữ làng Vũ Đại. Trong một đêm say, hắn tình cờ gặp Thị Nở – người đàn bà dở hơi xấu xí, và quá lứa lỡ thì. Đêm hôm ấy, họ ăn nằm với nhau, sự chung đụng ngẫu nhiên ấy, mang tính bản năng của người đàn ông trong cơn say. Những phẩm chất của người nông dân lao động tiềm tàng sâu trong con người hắn bất chợt đc khơi dậy. Chút ty thương mộc mạc, tự nhiên cộng vs sự quan tâm chăm sóc giản dị của Thị Nở đã đánh thức lương tri, đánh thức bản chất lương thiện vốn có trong con người Chí. Chính nhờ cuộc gặp gỡ đó, đã thức tỉnh phần người trong Chí, giúp Chí cởi bỏ cái vỏ quỉ dữ để sống lại làm người, khao khát hoàn lương, lương thiện.

Đoạn văn miêu tả tâm trạng Chí Phèo sau đêm gặp Thị Nở chứng tỏ Nam Cao xứng đáng bậc thầy về phân tích tâm lí nhân vật. Tỉnh rượu, Chí thấy lòng chợt bâng khuâng ”mÆ¡ hồ buồn”. Những lần trÆ°á»›c, má»—i khi tỉnh rượu, hắn lại uống, vì thế say kế tiếp say. Còn lần này, Chí Phèo tỉnh rượu vá»›i trạng thái khác hẳn “người thì bủn rủn, chân tay không buồn nhấc; hay là đói rượu, hắn hÆ¡i rùng mình. Ruá»™t gan lại nôn nao lên má»™t tí. Hắn sợ rượu nhÆ° những người ốm sợ cÆ¡m”. Sau bao năm, lần đầu tiên trong cuá»™c đời Chí tỉnh dậy, chợt nhận ra nÆ¡i căn lều ẩm thấp là ánh nắng ngoài kia rá»±c rỡ biết bao, nghe thấy mọi âm thanh của cuá»™c sống: tiếng chim hót ngoài kia vui vẻ quá, tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo Ä‘uổi cá trên sông, tiếng lao xao của người Ä‘i chợ bán vải về… Những âm thanh quen thuá»™c ấy hôm nào mà chả có, nhÆ°ng hôm nay Chí má»›i cảm nhận và nghe thấy, vì hôm nay Chí đã hết say. Phải chăng, những âm thanh ấy chính là tiếng gọi náo nức, thiết tha, tiếng gọi thôi thúc của cuá»™c sống đã vang lên rá»™n ràng trong tâm hồn vừa được khÆ¡i dậy của Chí… Sau đó Chí tỉnh ngá»™, nhìn lại cuá»™c đời mình cả trong qúa khứ, hiện tại và tÆ°Æ¡ng lai. HÆ¡n hết, cái Æ°á»›c mÆ¡ bình dị ngày nào ”có má»™t gia đình nho nhỏ, chồng cuốc mÆ°á»›n cày thuê, vợ dệt vải…” bá»—ng dÆ°ng trở lại vá»›i Chí. Chí đã tỉnh rượu và thức tỉnh về tỉnh cảm và nhận thức. Chí thấy hiện tại của mình thật đáng buồn bởi “hắn đã tá»›i cái dốc bên kia của cuá»™c đời”. TÆ°Æ¡ng lai đối vá»›i hắn, còn đáng buồn hÆ¡n, hắn còn lo sợ bởi hắn đã trông thấy trÆ°á»›c “tuổi già, đói rét và ốm Ä‘au” và nhất là “cô Ä‘á»™c”. Sau những tháng ngày sống gần nhÆ° vô thức, Chí đã tỉnh táo và triền miên trong suy nghÄ© và xúc Ä‘á»™ng. NhÆ° vậy, vá»›i sá»± trở lại của lí trí và nhận thức về chính mình, cùng những tình cảm, cảm xúc của 1 con người, Chí Ä‘ang thức tỉnh má»™t cách tòan diện cả về nhận thức và ý thức và bắt đầu hồi sinh để trở về vá»›i kiếp người. Ngòi bút Nam Cao ở đây thật ấm áp, thể hiện từng biểu hiện của sá»± thức tỉnh ở Chí Phèo. Ông thật sá»± rất yêu quý những người lao Ä‘á»™ng chân chính. Vì hoàn cảnh mà họ bị đẩy vào con đường tá»™i lá»—i. NhÆ°ng ngay cả khi bị cuá»™c đời làm biến dạng nhân hình và làm méo mó nhân tính thì Nam Cao vẫn nhìn thấy vẻ đẹp trong sáng luôn tiềm ẩn trong con người họ. Họ chỉ cần găp Ä‘iều kiện thuận lợi thì phần người sẽ bừng dậy má»™t cách mạnh mẽ.

Đúng lúc ấy thì Thị Nở bÆ°ng đến cho Chí Phèo bát cháo hành Ä‘ang nghi ngút khói. Và nếu nhÆ° Thị Nở không qua, chắc là hắn đã khóc được mất. Việc làm này của thị khiến hắn từ ”hết sức ngạc nhiên” đến xúc Ä‘á»™ng ”thấy mắt mình nhÆ° Æ°Æ¡n Æ°á»›t” bởi vì má»™t lẽ hết sức Ä‘Æ¡n giản “lần đầu tiên hắn được người ta cho…”, “đời hắn chÆ°a bao giờ được săn sóc bởi bàn tay đàn bà”. Hắn còn cảm nhận về hÆ°Æ¡ng vị cháo hành, nó thÆ¡m và ngon lắm. Thị Nở còn cảm nhận thấy hắn rất hiền. DÆ°á»›i ánh sáng của ty, thị Nở bá»—ng trở thành 1 người đàn bà có duyên, cÅ©ng biết lườm yêu, biết e lệ, biết ”ngượng ngùng mà thinh thích khi nghe 2 tiếng ”vợ chồng”. Bát cháo hành của thị Nở làm hắn suy nghÄ© nhiều. Trái tim tưởng chừng nhÆ° chai đá của Chí Phèo đã dần dần sống dậy. Cái phần người trong hắn cÅ©ng hồi sinh. Chí đã sống đúng vá»›i con người thật của mình, trở lại nguyên hình của anh canh Ä‘iền ngày xÆ°a. Hành Ä‘á»™ng chăm sóc đầy tình cảm yêu thÆ°Æ¡ng ấy làm tâm trạng Chí Ä‘i từ xúc Ä‘á»™ng đến ăn năn, hồi tỉnh. Ty của Thị Nở đã mở đường cho Chí Phèo trở lại làm người: “Trời Æ¡i! Hắn thèm lÆ°Æ¡ng thiện, hắn muốn làm hòa vá»›i mọi người biết bao.. Thị có thể sống yên ổn vá»›i hắn thì sao người khác lại không thể được”. Cùng vá»›i mong Æ°á»›c được làm người lÆ°Æ¡ng thiện, Chí khao khát hạnh phúc và má»™t mái ấm gia đình. Và hắn nói “Gía cứ thế này mãi thì thích nhỉ?”. Lúc này ná»™i tâm của Chí đã bừng tỉnh, lÆ°Æ¡ng tri của hắn đã trá»—i dậy mà thôi thúc tình cảm hắn. Hắn thật sá»± muốn ”thế này” đó là muốn được ăn cháo hành, được sống bên cạnh thị Nở, được thị quan tâm, chăm sóc, yêu thÆ°Æ¡ng và được làm nÅ©ng vá»›i thị.. “Hay là mình sang đây ở vá»›i tá»› má»™t nhà cho vui” má»™t mái ấm gia đình vui vẻ, hạnh phúc, câu nói này giống nhÆ° má»™t lời cầu hôn của Chí vá»›i thị Nở – má»™t lời cầu hôn rất canh Ä‘iền, chất phác, giản dị. Hắn muốn sống nhÆ° 1 con người đúng nghÄ©a, khao khát Ä‘c trở lại vá»›i cuá»™c sống bình thường, được làm hòa vá»›i mọi người. Thị Nở sẽ là cây cầu nối giữa hắn vá»›i cuá»™c đời. Chí Phèo bâng khuâng, háo hức nghÄ© tá»›i 1 tÆ°Æ¡ng lai tốt đẹp. Chính tình người của Thị Nở đã thức tỉnh hồi sinh tình người trong Chí Phèo, thế má»›i biết sức cảm hóa của tình thÆ°Æ¡ng kỳ diệu biết nhường nào! Phát hiện và miêu tả quá trình thức tỉnh của Chí Phèo là má»™t thành công nghệ thuật đặc sắc của Nam Cao. Tác giả đã khéo lá»±a chọn những chi tiết rất chân thá»±c thể, miêu tả tâm lí nhân vật sắc sảo hiện nên ý nghÄ©a của sá»± hồi sinh là sá»± khẳng định sức sống của thiện lÆ°Æ¡ng, của lòng lÆ°Æ¡ng thiện.

NhÆ°ng, bi kịch và Ä‘au Ä‘á»›n thay, cánh cá»­a cuá»™c đời vừa hé mở thì cÅ©ng ngay lập tức đóng sầm lại trÆ°á»›c mắt Chí Phèo, rốt cuá»™c thì ngay chút tình thÆ°Æ¡ng yêu của Thị Nở không đủ mạnh để cứu hắn. Lời nói của bà cô Thị Nở nhÆ° má»™t gáo nÆ°á»›c lạnh tạt thẳng vào mặt Chí Phèo làm tắt ngúm ngọn lá»­a lòng vừa được nhen lên trong Chí. “Ai lại đâm đầu Ä‘i lấy má»™t thằng không cha không mẹ nhÆ° cái thằng Chí Phèo” đã trở thành định kiến khắc nghiệt lấp mất lối về của Chí. CÅ©ng nhÆ° mọi người dân làng VÅ© Đại khác, bà đã quen coi Chí là 1 thằng lÆ°u manh, hÆ¡n thế nữa là 1 con quá»· dữ. Rồi cả Thị Nở, người đàn bà mà hắn đặt trọn lòng hi vọng đó nghe lời bà cô cÅ©ng” dÆ°á»›n cái môi vÄ© đại mà ném vào hắn bao lời chá»­i mắng”. NhÆ° thế, Chí Phèo thật sá»± rÆ¡i vào 1 bi kịch tinh thần Ä‘au Ä‘á»›n. Đó chính là bi kịch của má»™t con người chết trên ngưỡng cá»­a trở về vá»›i cuá»™c sống lÆ°Æ¡ng thiện. Chút hạnh phúc nhỏ nhoi, mong Æ°á»›c được trở lại cuá»™c sống lÆ°Æ¡ng thiện cuối cùng vẫn không đến được vá»›i Chí Phèo. Và thật là khắc nghiệt, khi bản tính người nÆ¡i Chí Phèo trá»—i dậy, cÅ©ng là lúc Chí Phèo hiểu rằng mình không còn trở về vá»›i lÆ°Æ¡ng thiện được nữa. Định kiến xã há»™i thông qua bà cô thị Nở không cho hắn đặt chân lên nhịp cầu hy vọng. Nói xa hÆ¡n, cái xã há»™i thá»±c dân ná»­a phong kiến đó đã cÆ°á»›p Ä‘i của Chí quyền làm người và vÄ©nh viá»…n không trả lại. Nó đã tiêu hủy và đã bẻ gãy chiếc cầu nối Chí vá»›i cuá»™c đời.

Chí Phèo 1 lần nữa bị hắt hủi, ruồng bỏ phÅ© phàng. Chí Phèo lại uống rượu trong ná»—i tuyệt vọng, Ä‘au Ä‘á»›n tá»™t cùng ”ôm mặt khóc rÆ°ng rức”. Chí Phèo uống thật say, nhÆ°ng lần này k nhÆ° mọi lần, càng say thì Chí lại càng tỉnh, càng tỉnh càng nhận ra bi kịch của cuá»™c đời mình. Phẫn uất, tuyệt vọng Chí xách dao Ä‘i định đến nhà Thị Nở. Trong ý định, Chí định đến nhà đâm chết con “khọm già”, con “đĩ Nở” nhÆ°ng sá»± thức tỉnh ý thức về thân phận và bi kịch đã đẩy chệch hÆ°á»›ng Ä‘i của Chí dẫn Chí đến thẳng nhà Bá Kiến. HÆ¡n ai hết lúc này Chí thấm thía tá»™i ác của kẻ đã cÆ°á»›p Ä‘i quyền làm người của mình rằng: kẻ đã làm cho mình phải mang lốt quá»·, kẻ đã làm mình ra ná»—ng ná»—i khốn cùng này chính là Bá Kiến. Anh càng thấm thía tá»™i ác kẻ đã cÆ°á»›p Ä‘i quyền làm người, cÆ°á»›p Ä‘i cả bá»™ mặt và linh hồn của mình. Chí Phèo đến nhà Bá Kiến vá»›i tÆ° cách là má»™t nô lệ thức tỉnh, đòi quyền làm người. Thống thiết thay là tiếng kêu của Chí Phèo cuối tác phẩm: ”Tao muốn làm người lÆ°Æ¡ng thiện!… Ai cho tao lÆ°Æ¡ng thiện? Làm thế nào cho mất được những mảnh vết chai trên mặt này?… Tao không thể làm người lÆ°Æ¡ng thiện nữa! Biết không! Chỉ có má»™t cách… biết không!” Đó là những câu hỏi vút lên đầy cay đắng và không lời giải đáp. Câu hỏi chất chứa ná»—i Ä‘au Ä‘á»›n đầy phẫn uất của má»™t con người thấm thía được ná»—i Ä‘au khôn cùng của bi kịch cá nhân. Câu hỏi đánh thẳng vào bá»™ mặt của xã há»™i bất lÆ°Æ¡ng. Câu hỏi nhÆ° cứa vào tâm can người đọc về má»™t thân phận con người đầy đắng cay trong xã há»™i cÅ©. Căm thù cao Ä‘á»™ và không còn lối thoát. Chí Phèo đã giết bá Kiến rồi tá»± sát, lấy sá»± hủy diệt đời mình để giải quyết sá»± bế tắc của số phận. Chí đã chết khi cánh cá»­a cuá»™c đời đã đóng chặt trÆ°á»›c mặt anh không cho anh trở lại. Đó là sá»± thức tỉnh về quyền sống, không chấp nhận Ä‘c cuá»™c sống của 1 con quá»· dữ nữa, anh muốn hoàn lÆ°Æ¡ng mà xã há»™i đâu cho, bởi cái khát khao mãnh liệt được làm người đã bị dập tắt. LÆ°Æ¡ng thiện có ngay trong má»—i con người là di sản tinh thần của má»—i người. Tại sao phải Ä‘i đòi lÆ°Æ¡ng thiện? À, thì ra Chí đã bị cái xã há»™i vô nhân tính ấy cÆ°á»›p mất. Khốn nạn thay cho Chí, ngay cả cái quyền được làm má»™t con người cÅ©ng bị xã há»™i người ăn thịt người ấy bóp nát. Cái chết bi thảm của Chí Phèo là lời tố cáo mãnh liệt cái xã há»™i vô nhân đạo, xã há»™i thá»±c dân ná»­a phong kiến. Cái chết ấy là cái chết của con người trong bi kịch Ä‘au Ä‘á»›n trÆ°á»›c ngưỡng cá»­a về cuá»™c làm người, là tiếng kêu cứu về quyền làm người, cÅ©ng là tiếng gọi của nhà văn: Hãy cứu lấy con người! Hãy yêu thÆ°Æ¡ng con người!

Với nhân vật Chí phèo, Nam Cao đã đặt ra bi kịch của người nông dân trước cách mạng: đó là bi kịch con người sinh ra là người mà không được làm người. Điều này thể hiện sự cảm thông sâu sắc của Nam Cao với khát vọng lương thiện trong con người và sự bế tắc của những khát vọng trong hiện thực xã hội ấy. Tác phẩm mang ý nghĩa triết lí sâu sắc đc thể hiện dưới hình thức nghệ thuật vô cùng độc đáo. Tác giả đã khéo lựa chọn những chi tiết rất chân thực, miêu tả tâm lí nhân vật, xây dựng nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình cộng với cốt truyện với các tình tiết hấp dẫn, biến hóa bất ngờ.

Tác phẩm Chí Phèo thông qua quá trình thức tỉnh hồi sinh và bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của nhân vật chính, nhà văn đã mang đến những giá trị nhân văn cao đẹp. Tác phẩm đã lên án, tố cáo tội ác của chế độ thực dân nửa phong kiến đã đàn áp và bóc lột nhân dân lao động. Qua đó nhà văn đồng cảm với những nỗi khổ đau, bị đày đọa và sự bế tắc của những khát vọng của người nông dân. Đồng thời nhà văn cũng kịp thời phát hiện và trân trọng trước vẻ đẹp tâm hồn của nhân vật và khao khát thay đổi thực tại để mang đến một cuộc sống tốt đẹp hơn.

Xem thêm:

• Lá»›p văn cô Ngọc Anh trá»±c tiếp giảng dạy tại Hà Ná»™i: Tìm hiểu thêm
• Tham khảo sách Chuyên đề Lí luận văn học phiên bản 2025: Tủ sách Thích Văn học
• Tham khảo bá»™ tài liệu Ä‘á»™c quyền của Thích Văn học siêu hot: Tài liệu
• Đón xem các bài viết má»›i nhất trên fanpage FB: Thích Văn Học

Phân tích quá trình hồi sinh của Chí Phèo – Nam Cao