Nghị Luận Văn Học, Thi học sinh giỏi

Mối quan hệ giữa trải nghiệm và sáng tạo của nhà văn

TV Mối quan hệ giữa trải nghiệm và sáng tạo của nhà văn

Đề bài: Từ việc cảm nhận về truyện ngắn “Một lần và mãi mãi” (Thanh Quế) em hãy viết bài văn trình bày suy nghĩ về mối quan hệ giữa trải nghiệm và sáng tạo của nhà văn.

MỘT LẦN VÀ MÃI MÃI

Cứ trưa trưa, bọn trẻ chúng tôi lại rủ nhau tụ tập dưới tán những cây bàng ở giữa làng. Thằng Bá, một thằng mập ú, khôn ngoan và lanh lợi nhất trong bọn, đứng ra cầm đầu chúng tôi. Nó khinh khỉnh đưa mắt lướt qua để nhẩm đếm số lượng rồi phân chúng tôi ra làm hai nhóm. Xong đâu đấy, nó đưa hai ngón ta vào mồm huýt lên một hồi còi. Lập tức, chúng tôi xông vào cuộc quần nhau chí tử với quả bóng được bện bằng giẻ rách. Khi thấy chúng tôi mệt lử, Thằng bá lại đưa hai ngón tay vào mồm huýt lên một hồi còi nữa: ấy là hiệu lệnh cho nghỉ. Chúng tôi, đứa nào đứa nấy ngồi bệt xuống gốc cây bàng thở hổn hển. Một lúc sau, Bá lại đưa hai ngón tay vào mồm huýt lên một hồi còi nữa. Đó là lệnh bảo chúng tôi đến quán bà Bảy Nhiêu mua kẹo, mua đường “bồi dưỡng”. Lập tức đứa nào đứa nấy đều thò tay vào túi lôi ra những tờ bạc tín phiếu (1) nát nhàu mà chúng tôi cạy cục xin mẹ rồi chạy ù đi…

Quán bà Bảy Nhiêu nằm gần một khu mả đá, được bao bọc bởi những hàng rào bàn chải. Đó là một cái chòi tranh rách nát như vậy. Trong chòi có đặt một cái bàn gỗ đã cũ, hai cái ghế băng cũng đã già nua như vậy, một cái đã hỏng mất một chân. Trên chiếc bàn gỗ có xếp mấy lọ kẹo, đường táng, những thứ mà bà con nông dân tự làm lấy.

Bà Bảy Nhiêu sống có một mình. Người trong làng không ai rõ chồng con bà đã mất từ lúc nào, mà cũng có thể là bà chưa hề có chồng con gì cả. Trước đây, mắt bà con tinh nhưng độ hai năm nay bà bị lòa. Người ta bảo nhà bà ở gần động cát quá, nên gió thổi cát vào mắt nhiều lần, lâu ngày mà nó vậy.

Chúng tôi nhao nhao:

Bán cho con một táng đường, bà.

Bán cho con hai viên kẹo bi, bà.

Bán cho con một táng đường, một viên kẹo bi, bà.

Bà Bảy Nhiêu run run đưa bàn tay trái lên cầm tiền của chúng tôi, bỏ ngay vào cái cơi trầu bà đặt dưới bàn, tay phải quờ quờ lục vào các lọ lấy kẹo, đường cho từng đứa. Hầu như không bao giờ bà đếm tiền. Bà tin chúng tôi.

Trưa hôm đó, sau hiệu lệnh của thằng Bá, tôi cho tay vào túi. Những tờ bạc lẻ mà mẹ tôi cho đã biến đâu mất. Tôi ngần ngừ một lúc nhưng nỗi thèm ngọt đã khiến tôi lủi thủi theo sau các bạn mong được “ăn ghẹ” của một đứa nào đấy. Giữa đường, nghĩ xấu hổ, tôi quay lại…

Sao mày không đi mua đường, mua kẹo? – Thằng Bá đi phía sau hỏi tôi.

Tao không có tiền.

Bá cười sằng sặc:

Chớ hồi giờ tao đâu có tiền mà vẫn mua được kẹo.

Tôi ngạc nhiên:

Chớ lâu nay mày mua bằng thứ gì?

Bá không trả lời ngay. Nó kéo tôi sát lại gần nó, rút trong túi ra một tờ giấy đã viết, được cắt gọn gẽ như một tờ giấy bạc, nói thì thầm:

– Tao chuyên đưa bà Bảy những tờ giấy này.

Bả mù, bả đâu có thấy – Nó ngừng một lát rồi tiếp – tao có ba tờ, tao cho mày một tờ. Mày đợi tụi nó mua xong, cuối cùng mình mới mua.

Tôi ngần ngại một lát nhưng cuối cùng cũng cầm tờ giấy lộn. Tôi có cảm giác khi cầm tờ “bạc giả” của tôi, mắt bà Bảy Nhiêu như có tia sáng lóe lên. Nhưng bà không nói gì, vẫn bỏ nó vào cơi trầu và đưa táng đường đen cho tôi.

Ngày hôm sau, sự việc vẫn lặp lại y như ngày hôm trước. Có điều, khi tôi và Bá đến quán thì không có chuyện mua bán xảy ra. Các bạn đến trước đều đứng tụm lại giữa quán nhìn sững vào trong nhà bà Bảy. Trong nhà có tiếng người lao xao. Một bác nông dân quen biết trong làng đang ngồi trước cửa vừa giở cơi trầu của bà Bảy ra đếm tiền, vừa nói vọng ra:

– Tụi bay về đi. Bà Bảy trúng gió chết hồi hôm rồi.

Chúng tôi sững sờ, đứng im không nhúc nhích. Bác nông dân lẩm bẩm điều gì đó rồi quay vô nhà nói với ai đó:

Số tiền này vừa mua đủ một chiếc chiếu gói bả đấy – im lặng một lúc rồi bác tiếp – bả mù mà tinh thật. Bọn xỏ lá nào đưa giấy lộn cho bả, bả cũng nhận rồi gói riêng ra…

Tôi và Bá đứng như chôn chân xuống đất. Sống lưng lạnh buốt.

Từ đó đến nay đã bốn mươi năm trôi qua. Bạn bè của tôi không còn đủ đông như trước. Mấy chục năm chiến tranh đã xáo trộn chúng tôi. Có những đứa hiền lành hồi đó, sau này lại trở thành những tên ác ôn khét tiếng đã bị ta diệt. Có những đứa vốn ngỗ ngược, sau này lại trở thành những du kích dũng cảm và đã hy sinh. Có nhiều đứa theo gia đình, bỏ quê xứ đi làm ăn xa. Thằng Bá bây giờ trở thành một nông dân, người gầy, rắn rỏi, ngày ngày đánh trâu cày trên những rộc cát khô khốc mong tìm từng củ khoai để nuôi bầy con cháu đông đúc. Riêng tôi may mắn, được đi tập kết, được học hành để trở thành một nhà văn. Cứ mỗi lần về quê, tôi lại rủ Bá ra thăm mả bà Bảy Nhiêu. Cả hai đều đứng lặng, miệng lầm rầm cầu mong bà tha thứ…

Trong đời, có những điều ta lầm lỡ, không bao giờ có dịp để sửa chữa được nữa.

Mối quan hệ giữa trải nghiệm và sáng tạo của nhà văn

Bài làm

Văn học từ lâu đã được xem là tấm gương phản chiếu cuộc sống, là nơi hiện thực được tái hiện sinh động qua lăng kính của nhà văn. Để tạo nên những tác phẩm có giá trị, một nhà văn không chỉ cần khả năng tưởng tượng phong phú mà còn cần những trải nghiệm thực tế sâu sắc. Chính nhà văn Nam Cao từng nhận định: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những gì chưa có”. Mỗi nhà văn cần hiểu mình không thể là những “người thợ khéo tay”, bởi vậy, trải nghiệm và sáng tạo là hai yếu tố không thể tách rời, bổ trợ lẫn nhau, tạo nên linh hồn cho mỗi tác phẩm văn học. Tác phẩm “Một lần và mãi mãi” của tác giả Thanh Quế bằng lối viết chân thực, giàu cảm xúc đã thành công gửi gắm bài học sâu sắc về lòng trung thực đồng thời thể hiện mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa trải nghiệm và sáng tạo của nhà văn.

Trải nghiệm của nhà văn là những gì họ trực tiếp trải qua, chứng kiến hoặc cảm nhận trong cuộc sống. Đó có thể là những sự kiện, biến cố, hay thậm chí là những khoảnh khắc bình dị mà họ quan sát và tích lũy qua thời gian. Trải nghiệm có được từ việc người nghệ sĩ sẵn sàng thu nhặt, tích lũy chất liệu hiện thực, là nguồn sống giúp nhà văn khắc họa chân thực đời sống con người và xã hội. Như nhà văn Maxim Gorky từng nói: “Văn học là nhân học”, và để hiểu con người, nhà văn cần có vốn sống phong phú từ chính những trải nghiệm của mình. Trải nghiệm là yếu tố quan trọng giúp nhà văn thực hiện chức năng của văn học – giúp người đọc hiểu hơn về cuộc đời. Một tác phẩm văn học không chỉ đơn thuần là sản phẩm của trí tưởng tượng, mà còn cần phản ánh chân thực những cung bậc cảm xúc, những quy luật của cuộc sống. Khi nhà văn có những trải nghiệm sâu sắc, họ có thể tái sinh hiện sinh động những câu chuyện, số phận con người với chiều sâu cảm xúc và tri thức. Nhờ đó, người đọc không chỉ tiếp nhận tác phẩm như một câu chuyện hư cấu mà còn cảm nhận được những giá trị nhân sinh, đồng cảm với nhân vật và sâu nghiệm về cuộc sống chính của mình.

Sáng tạo của nhà văn là quá trình biến những chất liệu hiện thực thành nghệ thuật thông qua trí tưởng tượng, sự hư cấu và xây dựng hình tượng, cốt truyện, chi tiết nghệ thuật. Sáng tạo không chỉ giúp nhà văn ghi lại hiện thực mà còn thổi hồn vào tác phẩm, biến những điều bình thường trở nên sống động và giàu ý nghĩa. Đồng thời, sáng tạo giúp nhà văn thể hiện phong cách cá nhân, giúp tác phẩm sống lâu trong trái tim bạn đọc. “Tác phẩm nghệ thuật nào cũng xây dựng bằng những vật liệu mượn ở thực tại. Nhưng người nghệ sĩ không những ghi lại cái đã có rồi mà còn muốn nói một điều gì mới mẻ” (Nguyễn Đình Thi). Điều này cho thấy, sáng tạo là yếu tố không thể thiếu để biến hiện thực cuộc sống thành nghệ thuật.

Trải nghiệm và sáng tạo có mối quan hệ biện chứng, gắn bó mật thiết. Trải nghiệm cung cấp chất liệu, còn sáng tạo giúp nhà văn biến những chất liệu đó thành tác phẩm có giá trị thẩm mỹ và tư tưởng. Nếu không có trải nghiệm, sáng tạo sẽ là viển vông, xa vời. Ngược lại, nếu không có sáng tạo, trải nghiệm chỉ dừng lại ở việc ghi chép hiện thực mà không thể chạm đến cảm xúc của người đọc. Nhà văn cần kết hợp cả hai yếu tố này để tạo nên những tác phẩm vừa chân thực, vừa giàu tính nghệ thuật. Như nhà văn Lev Tolstoy từng nói: “Nghệ thuật là tiếng nói của tình cảm”, và để tạo nên tiếng nói ấy, nhà văn cần cả trải nghiệm để thấu hiểu và sáng tạo để truyền tải. Chỉ khi kết hợp hài hòa giữa hai yếu tố này, tác phẩm mới có thể vừa chân thực, vừa lay động lòng người và trở thành một kiệt tác nghệ thuật đích thực.

Truyện ngắn “Một lần và mãi mãi” của Thanh Quế là một minh chứng tiêu biểu cho mối quan hệ chặt chẽ giữa trải nghiệm và sáng tạo của nhà văn. Tác phẩm kể về kỉ niệm thời thơ ấu của nhân vật “tôi”, một câu chuyện nhỏ nhưng để lại bài học đạo đức sâu sắc. Chắc chắn rằng, để có thể khắc họa chân thực cảm xúc tội lỗi, ân hận và day dứt suốt bốn mươi năm của nhân vật, nhà văn phải có những trải nghiệm tương tự, hoặc chí ít là sự quan sát, chiêm nghiệm tinh tế từ cuộc sống xung quanh. Chính trải nghiệm của tác giả giúp tác phẩm này trở nên chân thực, chạm đến cảm xúc của người đọc.

Sự sáng tạo của nhà văn là quá trình hư cấu, tưởng tượng, xây dựng hình tượng, cốt truyện, chi tiết nghệ thuật để tạo nên giá trị thẩm mỹ và tư tưởng cho tác phẩm. Ở “Một lần và mãi mãi”, Thanh Quế đã sáng tạo ra hình tượng bà Bảy Nhiêu – một người phụ nữ nghèo, mù lòa nhưng có tấm lòng nhân hậu. Bà Bảy không hề trách móc, mắng nhiếc những đứa trẻ đã lừa gạt mình, mà ngược lại, bà âm thầm nhận ra sự gian lận ấy và cẩn thận gói riêng những tờ “bạc giả” lại. Chi tiết này không chỉ thể hiện trí tuệ và sự bao dung của bà mà còn giúp tác phẩm mang giá trị nhân văn sâu sắc. Sự sáng tạo của Thanh Quế đã khiến câu chuyện giản dị trở nên giàu ý nghĩa, khơi gợi những suy ngẫm về đạo đức và trách nhiệm con người.

Trải nghiệm không chỉ cung cấp chất liệu hiện thực giúp nhà văn khắc họa chân thực đời sống, mà còn là cơ sở để xây dựng những triết lý sâu sắc. Như trong truyện, câu nói “Trong đời, có những điều ta lầm lỡ, không bao giờ có dịp để sửa chữa được nữa” đã đúc kết toàn bộ thông điệp tác phẩm. Kỉ niệm của nhân vật “tôi” vốn không phải một kỉ niệm đẹp nhưng chính từ kỉ niệm đáng nhớ với nỗi ân hận ấy là bài học để bản thân nhân vật trưởng thành. Đây không chỉ là nỗi day dứt của nhân vật “tôi” mà còn là một sự thật hiển nhiên trong cuộc sống: có những sai lầm ta chỉ nhận ra khi đã quá muộn. Chính trải nghiệm sống đã giúp nhà văn Thanh Quế thể hiện triết lý này một cách chân thực và sâu sắc. Cảm giác đau đớn với những gì đã làm trong quá khứ của nhân vật “tôi” còn mang lại trải nghiệm cảm xúc sâu sắc cho bạn đọc. Phải chăng, trong chúng ta, ai cũng đã từng ít nhất một lần trải qua những lần lầm lỡ để rồi khi nhìn nhận lại đó là bài học để ta khắc ghi đến suốt đời?

Nhìn rộng hơn, nhiều tác phẩm văn học khác cũng minh chứng cho sự gắn kết giữa trải nghiệm và sáng tạo. Nam Cao với “Chí Phèo” đã phản ánh chân thực cuộc sống khốn khổ của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám, đồng thời thể hiện cách nhìn con người với cái nhìn tin tưởng của ông bởi chính ông cũng từng chứng kiến và thấu hiểu số phận những con người ấy. Nguyễn Tuân với “Vang bóng một thời” đã khắc họa sâu sắc vẻ đẹp của những con người tài hoa trong xã hội cũ và sức mạnh của cái đẹp ngoài đời sống nhờ vào vốn sống phong phú và sự quan sát tinh tế của ông. Sở dĩ họ làm được như vậy bởi bản thân họ sẵn sàng thu nhập, tích lũy chất liệu từ hiện thực cuộc sống kết hợp với sức sáng tạo riêng của bản thân. Hay như Tô Hoài với “Dế Mèn phiêu lưu ký’, dù là câu chuyện dành cho thiếu nhi ông vẫn thành công lồng ghép những bài học về tình bạn, lòng nhân ái và sự trưởng thành từ chính trải nghiệm của bản thân.

Tuy nhiên, không phải nhà văn nào cũng từng trực tiếp trải nghiệm những gì họ viết, nhưng bằng trí tưởng tượng phong phú, họ có thể tái hiện một thế giới sống động. Jules Verne chưa từng du hành vũ trụ nhưng vẫn sáng tác được “Hai vạn dặm dưới biển” nhờ óc sáng tạo phi thường. George R.R. Martin cũng từng nói: “Một nhà văn chỉ sống một cuộc đời, nhưng nếu anh ta viết, anh ta có thể sống ngàn cuộc đời”. Điều này chứng minh rằng sáng tạo giúp nhà văn không bị giới hạn bởi thực tế cá nhân. Thế nhưng, nếu chỉ ghi chép lại hiện thực mà không có sáng tạo, tác phẩm sẽ trở nên khô khan, cằn cỗi. “Sáng tạo chính là đưa ra ánh sáng những gì còn ẩn giấu trong bóng tối” (Victor Hugo). Nói vậy, nhưng nếu chỉ có sáng tạo mà không có trải nghiệm thì mọi thứ sẽ trở nên xa vời, không thể đem đến những cung bậc cảm xúc chân thực chạm tới trái tim bạn đọc.

Nhìn chung, sáng tạo và trải nghiệm là hai yếu tố quan trọng đối với một nhà văn. Bài học lớn nhất đối với họ là không thể tách rời sáng tạo khỏi trải nghiệm thực tế. Những tác phẩm hay và chân thực nhất thường xuất phát từ sự quan sát tỉ mỉ, sự thấu hiểu sâu sắc và những cảm xúc chân thành mà nhà văn tích lũy qua cuộc sống. Trải nghiệm càng phong phú, thế giới quan càng rộng mở, tác phẩm càng có chiều sâu.

Đối với độc giả, bài học nhận được là mỗi câu chuyện không chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng, mà còn là sự phản chiếu của cuộc đời tác giả dưới một lăng kính nghệ thuật. Hiểu được điều này giúp độc giả trân trọng hơn quá trình sáng tạo, đồng thời mở lòng đón nhận những góc nhìn mới mẻ mà nhà văn mang lại. Như vậy, sáng tạo không chỉ là sự bay bổng của ý tưởng mà còn là sự kết tinh từ những trải nghiệm thực tế, làm nên giá trị bền vững của văn chương.

Như vậy, trải nghiệm và sáng tạo là hai yếu tố không thể thiếu trong quá trình sáng tác văn học của nhà văn. Trải nghiệm cung cấp chất liệu sống, giúp tác phẩm chân thực và giàu cảm xúc; trong khi sáng tạo giúp nhà văn đưa tác phẩm lên một tầm cao nghệ thuật mới. “Một lần và mãi mãi” của Thanh Quế là một minh chứng rõ ràng cho sự kết hợp hài hòa giữa hai yếu tố này. Như nhà văn Hemingway từng khẳng định: “Chỉ có những ai đã từng nếm trải nỗi đau mới có thể viết nên những điều chân thật nhất”. Văn học chân chính chính là sự kết tinh giữa vốn sống và tài năng sáng tạo của người nghệ sĩ.

Tham khảo các bài viết khác tại đây:

Nghị luận văn học nâng cao về thơ: Thơ như niềm mê hoặc

Nghị luận văn học: Cười là một hình thức chế ngự cái xấu

Xem thêm: