Đề 29 – NLVH: Tác phẩm lớn và sự phá vỡ chuẩn mực thể loại

Nghị luận văn học

I. Yêu cầu chung:

Biết làm bài nghị luận văn học bàn về vấn đề khả năng sáng tạo làm sâu sắc và làm mới thể loại trên nhiều phương diện trong những truyện ngắn đặc sắc. Liên hệ với thể loại truyện ngắn làm sáng tỏ. Người viết biết vận dụng tốt các thao tác giải thích, phân tích, chứng minh văn học; biết kết hợp kiến thức lí luận với kiến thức văn học sử, kiến thức về tác phẩm để bàn luận, đánh giá; văn viết có hình ảnh và giàu cảm xúc, có giọng điệu riêng. 

II. Yêu cầu cụ thể:

Học sinh có thể triển khai theo nhiều cách khác nhau, nhưng cần đảm bảo hợp lí, thuyết phục. Dưới đây là một gợi ý. 

1. Giải thích – tìm vấn đề nghị luận

– Tác phẩm văn học lớn: là những tác phẩm xuất sắc, kết tinh tài năng tâm huyết của nhà văn, điển hình cho thể loại và phương pháp sáng tác, có tầm ảnh hưởng sâu rộng, làm nên gương mặt nhà văn … 

– Xác lập sự tồn tại của chuẩn mực thể loại mà nó vi phạm: góp phần làm cho chuẩn mực thể loại mà nó đã sử dụng một cách sâu sắc, trở thành đặc trưng, chuẩn mực (kiến tạo thể loại) 

– Xác lập chuẩn mực của thể loại mà nó sáng tạo: làm mới thể loại, thậm chí tự tạo ra thể loại mới của riêng nó (đó cũng là quá trình phá vỡ thể loại và sáng tạo “thể loại mới”) 

– Lời nhận định đề cập đến một hiện tượng văn học có tính quy luật: Tác phẩm văn học lớn bao giờ cũng làm sâu sắc hơn thể loại, nâng cao tính chuẩn mực cho thể loại mà nó sử dụng, đồng thời sẵn sàng phá bỏ chuẩn mực thể loại, làm nên những mẫu mực, chuẩn mực mới cho thể loại, thậm chí là sang tạo ra “thể loại mới”. Điều đó được thể hiện rõ qua những hiện tượng truyện ngắn đặc sắc.  

2. Bàn luận

2.1. Tác phẩm văn học lớn xác lập chuẩn mực của thể loại mà nó vi phạm: 

– Thể loại là công cụ, là phương tiện giúp nhà văn sáng tạo ra tác phẩm; mỗi tác phẩm bao giờ cũng được viết lên bằng một thể loại nhất định. Việc vận dụng hiệu quả thể loại giúp nhà văn làm nên tác phẩm văn học đặc sắc, là thước đo tài năng nhà văn. Vì thế, một tác phẩm văn học lớn bao giờ cũng là sự phát huy tối đa những khả năng thể loại, bao giờ cũng làm cho những đặc điểm của thể loại trở lên điển hình, mẫu mực.  

– Tác phẩm văn học lớn thường xuất hiện khi thể loại đã ổn định. Việc kế thừa, phát huy đặc trưng, đặc sắc thể loại là tất yếu … 

– Các tác phẩm truyện ngắn đặc sắc, các cây bút bậc thầy của thể loại truyện ngắn thường khai thác triệt để đặc trưng truyện ngắn, làm sâu sắc hơn cho chuẩn mực của thể loại truyện ngắn ở mọi phương diện như: phương thức tiếp cận và phản ánh đời sống, tăng tính hàm súc, nghệ thuật tạo dựng tình huống, xây dựng nhân vật, dồn nén chi tiết … 

Lưu ý: Cần lí giải cụ thể các yếu tố trên theo đặc trưng truyện ngắn. Chọn và phân tích dẫn chứng vừa đủ, cụ thể, chính xác để làm sáng tỏ… 

– Việc những tác phẩm lớn (trong đó có những những truyện ngắn đặc sắc) góp phần xác lập chuẩn mực của thể loại, làm sâu sắc hơn cho thể loại sẽ làm cho thể loại phát huy được nét đặc sắc riêng có, tạo ra tính ổn định bền vững, sức sống của thể loại… 

2.2. Tác phẩm văn học lớn xác lập chuẩn mực của thể loại mà nó sáng tạo:  

– Văn học có mối quan hệ mật thiết với thời đại, cuộc sống luôn luôn vận động thay đổi, vì thế văn học (trong đó có thể loại) sẽ không bao giờ đứng yên. Thể loại cũng phải thay đổi cho phù hợp nhất với con người thời đại, chỉ khi ấy nó mới tồn tại và phát triển…  

– Văn học là lĩnh vực của sự sáng tạo, người nghệ sĩ luôn có khát vọng và ý thức sáng tạo. Vì thế, tác phẩm văn học là sự đổi mới và sáng tạo không ngừng của nhiều yếu tố, trong đó có thể loại.   

– Tác phẩm văn học lớn có khả năng tự tạo ra những chuẩn mực mới của thể loại thậm chí có thể coi đó là một thể loại mới… 

– Các tác phẩm truyện ngắn đặc sắc, các cây bút bậc thầy của thể loại truyện ngắn thường làm mới, sáng tạo, xác lập chuẩn mực mới ở nhiều phương diện khác nhau (thể tài, nghệ thuật trần thuật…), bằng nhiều cách khác nhau (phá với đường biên tạo suwjgiao thoa thể loại). Thậm chí, có những tác phẩm, tác giả lớn gần như đã làm nên một kiểu loại truyện ngắn mới …( truyện ngắn trữ tình đậm chất thơ của Thạch Lam, truyện cực ngắn của Kafka, truyện ngắn huyền ảo của Kafka …) 

– Khả năng làm mới thể loại, thậm chí làm ra mẫu mực mới, thể loại mới của các tác phẩm giúp cho chính thể loại ( trong đó có truyện ngắn) liên tiếp có sự vận động, phát triển… 

Lưu ý: Cần lí giải cụ thể các yếu tố trên theo đặc trưng truyện ngắn. Chọn và phân tích dẫn chứng vừa đủ, cụ thể, chính xác để làm sáng tỏ…

3. Bình luận nâng cao

– Nhận định đúng, có tính gợi mở nhiều vấn đề lí luận có liên quan, đặc biệt là thể loại truyện ngắn : 

+ Khả năng làm sâu sắc, làm mới những chuẩn mực thể loại là thước đo tài năng sáng tạo của nhà văn, giá trị đặc sắc của tác phẩm… Để có tác phẩm lớn, người nghệ sĩ phải thực sự có ý thức sâu sắc về việc khai thác đặc sắc của thể loại, rèn luyện viết truyện theo thể loại và sáng tạo “thể loại mới”. 

+ Người đọc cũng cần nắm được đặc trưng thể loại, trân trọng những tìm tòi khám phá mới về thể loại của tác giả; từ đó có thêm một con đường đi vào tìm hiểu tác phẩm một cách hiệu quả. “ Tương lai thuộc về những người nắm được phương pháp. Với văn học, phương pháp đôi khi là thể loại”