Đề 5 – NLVH: “Chi tiết trong tác phẩm là những con mắt”

2

Nghị luận văn học 

I. Yêu cầu về kĩ năng:  

– Câu này kiểm tra năng lực viết bài nghị luận văn học của học sinh; đòi hỏi học sinh phải huy động những kiến thức lí luận văn học về thể loại truyện, về chi tiết trong tác phẩm truyện, kỹ năng tạo lập văn bản, … để làm bài. – Học sinh có thể làm bài theo nhiều cách khác nhau, nhưng phải có lí lẽ và căn cứ xác đáng, thuyết phục. 

II. Yêu cầu về kiến thức: 

Học sinh có nhiều cách trình bày khác nhau, song cần làm rõ những nội dung cơ bản sau:

1. Mở bài:

Giới thiệu được vấn đề nghị luận 

2. Thân bài:

Triển khai , làm rõ vấn đề nghị luận 

a. Giải thích:  

– Chi tiết: Là tiểu tiết nhỏ trong tác phẩm nhưng mang sức chứa lớn về tư tưởng và cảm xúc.  

– Ý kiến: Chi tiết trong tác phẩm là những con mắt đề cao vai trò của các chi tiết trong tác phẩm tự sự nói chung, truyện ngắn nói riêng. Theo đó: Giống như những con mắt (“cửa sổ tâm hồn”) chi tiết là linh hồn của một tác phẩm, là nơi thể hiện ấn tượng, sắc nét những ý đồ, tư tưởng của nhà văn. Đồng thời, “những con mắt” cũng là điểm nhấn quan trọng, làm cho tác phẩm trở nên hấp dẫn, thu hút hơn. 

b. Bàn luận:  

– Cơ sở lí luận: Tại sao Chi tiết trong tác phẩm nghệ thuật là những con mắt? 

• Xuất phát từ đặc trưng truyện ngắn: 

 Truyện ngắn có dung lượng nhỏ,  giới hạn về số lượng câu chữ; số lượng nhân vật, sự kiện không nhiều; cốt truyện diễn ra trong một thời gian, không gian hạn chế, thường chỉ xoay quanh một tình huống có tính chất chủ đạo, một lát cắt, một khoảnh khắc của đời sống. Nhưng điều quan trọng là những gì phản ánh phải có sức khái quát, có chiều sâu, vượt ra ngoài khuôn khổ của câu chữ. Bởi vậy, người viết truyện ngắn phải có kỹ thuật tinh xảo, biết dồn nén tư tưởng vào trong những chi tiết đặc sắc. 

• Xuất phát từ vai trò của chi tiết trong truyện ngắn:  
  • Chi tiết là linh hồn, điểm nhấn ấn tượng, điểm sáng của tác phẩm vì: Chi tiết góp phần thúc đẩy mạch truyện, tham gia vào  tổ chức kết cấu tác phẩm, làm nổi bật chân dung nhân vật; qua đó thể hiện rõ nét tư tưởng của nhà văn. Trong tác phẩm, chi tiết có thể nhỏ về quy mô, tầm vóc nhưng nó chứa đựng tư tưởng lớn, tình cảm lớn (chi tiết là người tí hon mang nhiệm vụ khổng lồ). Không nhà văn vĩ đại nào không tập trung xây dựng hình tượng nghệ thuật từ những chi tiết nhỏ, đặc sắc.
  • Chi tiết trong tác phẩm tự sự có thể là chi tiết sự vật và chi tiết sự việc.
    •  Chi tiết sự vật thường gắn với 3 đối tượng: cảnh vật, đồ vật, nhân vật.
    • Chi tiết sự việc gắn với các tình tiết, mỗi tình tiết được hợp nên bởi nhiều chi tiết. 
  • Một truyện ngắn đặc sắc là truyện ngắn có nhiều chi tiết đắt giá có khả năng tạo tiền đề cho cốt truyện phát triển, góp phần tạo nên tình huống truyện, làm nổi bật tính cách nhân vật, tạo dựng khung cảnh, thể hiện chủ đề tư tưởng của truyện. 

 “Chi tiết nghệ thuật là những hòn gạch để xây nên truyện, không có chi tiết không có truyện sinh động gây cảm xúc. Nó là cảnh, là người, là tiếng nói, giọng nói, việc làm của nhân vật”. (sưu tầm)

“Ở mỗi truyện ngắn, mỗi chi tiết đều có vị trí quan trọng như mỗi chữ trong bài thơ tứ tuyệt. Trong đó, có những chi tiết đóng vai trò đặc biệt như nhãn tự trong thơ vậy” (Nguyễn Đăng Mạnh) 

– Cơ sở thực tiễn:  

Thực tiễn văn học đã chứng  minh những chi tiết đặc sắc, đắt giá trong các tác phẩm văn học xuất sắc nhất của thế giới (chi tiết cái bao trong Người trong bao của A.Sê khốp; chi tiết chiếc bánh bao tẩm máu, vòng hoa trên mộ Hạ Du trong Thuốc của Lỗ Tấn,…) và Việt Nam (chi tiết bát bánh đúc, nồi cháo cám trong Vợ nhặt của Kim Lân, chi tiết bát cháo hành trong Chí Phèo của Nam Cao; chi tiết bóng tối – ánh sáng trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam, chi tiết Huấn Cao cho chữ quản ngục trong Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân; chi tiết bàn tay Tnu trong Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành, chi tiết tiếng sáo trong đêm tình mùa xuân, chi tiết Mị cắt dây trói cứu A Phủ  trong  Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, …) đều là những “con mắt” của tác phẩm. 

c. Chứng  minh:  

HS lựa chọn và phân tích một hoặc một số chi tiết để làm sáng tỏ ý nghĩa quan trọng của nó với tác phẩm tự sự. Tuy nhiên cần phải bám sát vào yêu cầu của đề bài đặt ra. Dẫn chứng phải phù hợp với vấn đề và phải được phân tích thấu đáo. Cụ thể: 

– Chọn được chi tiết nghệ thuật được xem là “con mắt” của tác phẩm. 

– Phân tích để làm rõ: 

• Chi tiết nghệ thuật đó có vai trò như thế nào trong tác phẩm?
• Chi tiết nghệ thuật đó có ý nghĩa sâu sắc ra sao trong việc góp phần làm nổi bật nội dung tư tưởng của truyện; ý đồ nghệ thuật và tài năng của nhà văn…

Ví dụ: chi tiết Chiến và Việt khiêng bàn thờ má đi gửi (trong tác phẩm Những đứa con trong gia đình  của Nguyễn Thi. Chi tiết này được xem “con mắt” của tác phẩm,  được đánh giá  là hay nhất, xúc động nhất.  

c.1. Khái quát về tác phẩm:  

Những đứa con trong gia đình: câu chuyện về những người con trong một gia đình nông dân Nam Bộ có truyền thống yêu nước, nhiệt huyết cách mạng, tình cảm gia đình sâu năng.  

– Giới thiệu hoàn cảnh xuất hiện, vị trí của chi tiết trong tác phẩm: 

• Vị trí: Chi tiết  Chiến và Việt khiêng bàn thờ má đi gửi nằm trong đoạn văn thuộc phần cuối của tác phẩm “Những đứa con trong gia đình” (đoạn văn?)
• Hoàn cảnh xuất hiện chi tiết: Sau cuộc đo lê với giặc ở rừng cao su, Việt – chàng tân binh trẻ tuổi đã bị thương nặng, lạc đồng đội. Việt đã ngất đi tỉnh lại 4 lần. Ở lần tỉnh dậy thứ 4, những hồi ức về gia đình lần lượt hiện lên trong Việt.
• Cảnh Chiến và Việt khiêng bàn thờ má sang gửi nhà chú Năm trước lúc lên đường tòng quân là một trong những mảng hồi ức ấy.  

– Phân tích, bình giá, chỉ ra ý nghĩa của chi tiết:  

Chi tiết Chiến và Việt khiêng bàn thờ má đi gửi (trong tác phẩm Những đứa con trong gia đình  của Nguyễn Thi) được xem là hay nhất, xúc động nhất của tác phẩm bởi:  

• Nó phản ánh những đau thương mất mát của nhân dân miền Nam trong cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mĩ (một gia đình mà cả cha lẫn mẹ và rất nhiều người thân đã bị cuộc chiến cướp đi…khi những đứa con còn chưa kịp trưởng thành…)
• Chi tiết cũng phản ánh lòng căm thù giặc sâu sắc, ý chí quyết chiến đấu của nhân dân miền Nam chống lại kẻ thù xâm lược. Mối thù đối với giặc Mĩ không chỉ nằm trong cảm xúc, tư tưởng…mà cụ thể, hiện hữu như có thể rờ được → vì nó đang đè nặng trên vai. – Chi tiết C – V khiêng bàn thờ má đi gửi còn biểu tượng cho phẩm chất anh hùng của tuổi trẻ miền Nam, con người Việt Nam trong kháng chiến chống Mĩ.  

Phẩm chất đó được hun đúc, tổng hợp từ sự gắn bó sâu nặng giữa tình cảm gia đình và tình yêu nước, yêu cách mạng; giữa truyền thống quê hương, gia đình và truyền thống dân tộc, khí thế thời đại cách mạng (phân tích dẫn chứng) 

• Truyền thống gia đình: yêu nước, nhiệt tình cách mạng (ông nội, chú Năm, ba má Việt, hai chị em Việt)
• Truyền thống dân tộc: không khí thời đại: được gợi lên qua:
  • không khí của buổi tòng quân: “Đêm ấy, thanh niên ghi tên tòng quân đông lắm”
  • âm thanh tiếng súng, tiếng xe bọc thép trong cuộc đo lê và sự ác liệt của cuộc chiến giữa ta và địch trong rừng cao su: “những đám lửa dữ dội, những mũi lê nhọn hoắt trong đêm bắt đàu xung phong” ,.. 

→ Sinh ra và lớn lên trong  gia đình, một vùng đất, một thời đại như thế , Chiến và Việt  không thê ngồi yên.Hai chị em hăng hái ghi tên đi tòng quân để trả thù cho ba má, cho quê hương. Trước này lên đường tòng quân, hai chị em quyết định gửi bàn thờ má sang nhà chú Năm để yên tâm lên đường.  

• Bên cạnh giá trị nhận thức về tội ác của kẻ thù, phẩm chất anh dũng của tuổi trẻ miền Nam…, chi tiết còn gợi ở người đọc một nỗi xúc động sâu sắc: 
  • Xúc động vì tấm lòng hiếu nghĩa của những đứa con 
• Câu văn: “Nào chúng con đưa má … con lại đưa má về” 

Cho thấy sự lo lắng, quan tâm, tình yêu thương sâu nặng của những đứa con với đấng sinh thành. Phải lo được chỗ hương khói tươm tất cho ba má, Việt và Chiến mới yên tâm lên đường đánh giặc. Ba má đã hi sinh nhưng vẫn luôn bên cạnh, tiếp thêm sức mạnh tinh thần cho các con, là nguồn động lực làm nên sức mạnh lớn lao cho thế hệ sau. 

• • Xúc động vì tình chị em của chúng: Mới tối hôm qua thôi Việt vẫn là một đứa trẻ. Vậy mà trong giờ phút thiêng liêng này, Việt dường như đã trưởng thành, đã lớn lên rất nhiều …
• Đây cũng là chi tiết cho thấy cái riêng, cái mới của Nguyễn Thi khi viết về đề tài chiến tranh cách mạng: ông không chỉ ngợi ca; mà còn phân tích, lí giải: Chiến và Việt sở dĩ trở thành anh hùng ngay giữa tuổi thơ của mình là vì đâu?
• Vì chúng được sinh ra trong một thời đại như thế – thời đại cách mạng – thời đại: Việt Nam ra ngõ gặp anh hùng,…Mỗi chú bé đều nằm mơ ngựa sắt/ Mỗi con sông đều muốn hóa Bạch Đằng  (Tổ Quốc bao giờ đẹp thế này chăng? – Chế Lan Viên)
• Vì chúng được sinh ra trong một gia đình như thế: một gia đình với nhiều đau thương, mất mát do tội ác của Mĩ – Ngụy; một gia đình với truyền thống  yêu nước, căm thù giặc, ý chí quyết tâm diệt giặc.  
  • Ông nội bị giặc bắn bể bụng
  • Bà nội bị giặc đến bao nhà, đánh dã man
  • Chú Năm đi kháng chiến nay vẫn còn đầu đạn ở bả vai
  • Tía Việt đi bộ đội bị giặc chặt đầu
  • Má Việt chở bà con đi biểu tình bị cà nông Mỏ Cày bắn chết
  • Chị em Việt bắn được một thằng Mĩ trên sông Định Thủy
  • Việt bị thương nặng trong cuộc đọ lê với giặc,… 

→ Gia đình ấy chính là cái nôi đã nuôi dưỡng, hun đúc nên phẩm chất anh hùng của những đứa con. 

d. Đánh giá, mở rộng, nâng  cao: 

– Khẳng định ý kiến của Heghen là chính xác. 

– Không phải bất cứ chi tiết nào trong truyện ngắn cũng được coi những “con mắt”. Vì vậy, việc phát hiện được những chi tiết đắt giá rất quan trọng trong quá trình tìm hiểu, khám phá tác phẩm. 

– Bên cạnh chi tiết nghệ thuật, sự thành công của truyện ngắn còn được quyết định bởi rất nhiều yếu tố khác như: cốt truyện, tình huống truyện, nhân vật, kết cấu… 

– Bài học đối với người sáng tạo và người tiếp nhận: 

• Với người tiếp nhận: cảm nhận chi tiết nghệ thuật, đặc biệt là những chi tiết đặc sắc là mở những cánh cửa đầu tiên để đi vào thế giới nghệ thuật của một tác phẩm văn học. Đồng thời, khi phân tích, bình giá tác phẩm phải đặt các chi tiết trong hệ thống, trong chỉnh thể nghệ thuật.
• Với người sáng tạo: Nhà văn phải dồn tâm lực để sáng tạo nên những chi tiết nghệ thuật đặc sắc. Nhà văn sẽ không thể làm nên tên tuổi nếu tác phẩm của anh ta không bắt đầu từ những chi tiết. Người đọc sẽ không nối được nhịp cầu tri âm với tác giả nếu không thông qua tác phẩm từ những chi tiết nghệ thuật nhỏ nhất bởi chân lí trong sáng tạo nghệ thuật luôn là: “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn”. 

3. Kết bài

Khái quát lại vấn đề.